Διαστάσεις Η επικαιρότητα της ηθικής

«Ηθική: το σύνολο των θεσμοθετημένων κανόνων μιας κοινωνίας που καθορίζουν
τη συμπεριφορά των ατόμων με βάση το κοινωνικά αποδεκτό, το καλό και το κακό».
(Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, ΑΠΘ, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών)

«Η ανθρωπότητα είναι μόνη στον κόσμο;» «Όxι βέβαια! Υπάρχουν κι ένα σωρό μετανάστες» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Το ερώτημα είναι το εξής: καλό και κακό για ποιον; Για το συγκεκριμένο άτομο
που μελετάμε τη συμπεριφορά του (αλλά δεν αντιπροσωπεύει κατ’ ανάγκη τον μέσο
όρο); Για την πλειοψηφία των μελών μιας κοινωνίας (που μπορεί να παρασύρονται
σε κάτι από τις κραυγές ενός δημαγωγού); Για την εκλεγμένη ηγεσία μιας χώρας
(που μπορεί θαυμάσια να αυθαιρετεί); Ή για ένα ίδρυμα σαν τον ΟΗΕ, που
υποτίθεται ότι γνωρίζει το οικουμενικά καλό και οικουμενικά κακό; Τέτοιου
είδους διλήμματα έρχονται στην επιφάνεια κάθε φορά που μας απασχολεί ένα
παγκόσμιο πρόβλημα, με άνισες γεωγραφικές επιπτώσεις. Έχει δικαίωμα ο πρόεδρος
Μπους, στο όνομα της υπεράσπισης των αμερικανικών βιομηχανιών, να υπονομεύει
την εφαρμογή της Συνθήκης του Κυότο; Μπορούν οι πλούσιες χώρες, προκειμένου να
προστατεύσουν τα προϊόντα τους, να επιβάλλουν δασμούς στις εισαγωγές από τον
Τρίτο Κόσμο; Είναι «ηθικά» σωστές αυτές οι αποφάσεις; Ή μήπως η ηθική δεν έχει
πλέον καμιά θέση στον σημερινό κόσμο;

Στο υπό έκδοση βιβλίο του «Ένας Κόσμος: Ηθική και Παγκοσμιοποίηση», ο
Αμερικανός φιλόσοφος Πήτερ Σίνγκερ επισημαίνει ότι πρέπει να μάθουμε να
αντιμετωπίζουμε τα μεγάλα προβλήματα με ένα οικουμενικό πνεύμα. Ο ισχυρισμός
ότι οι πολίτες μιας χώρας δικαιούνται να εκμεταλλεύονται σε μεγαλύτερο βαθμό
από άλλους την (περιορισμένη) ικανότητα της ατμόσφαιρας να απορροφά
δηλητηριώδη αέρια είναι ηθικά ανεπίτρεπτος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μολύνουν την
ατμόσφαιρα πέντε φορές περισσότερο από εκείνο που τους αντιστοιχεί με βάση τον
πληθυσμό τους. Ταυτόχρονα, είναι η χώρα που παράγει τη μεγαλύτερη κατά κεφαλή
ποσότητα αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Με ποιο δικαίωμα
λένε λοιπόν στις φτωχές χώρες, που θα πληρώσουν τις βαρύτερες συνέπειες από
την υπερθέρμανση της Γης, ότι δεν προτίθενται να λάβουν κανένα μέτρο;

Είναι αλήθεια βέβαια – λέει ο Σίνγκερ στη Στάμπα – ότι οι περισσότεροι
πολίτες των βιομηχανικών δημοκρατιών λειτουργούν με βάση το ιδιωτικό τους
συμφέρον, και άρα ψηφίζουν ηγέτες που δεν ασχολούνται με τα παγκόσμια
προβλήματα. Εδώ βρίσκεται ένα όριο του συστήματος των εθνικών δημοκρατιών. Οι
σημερινοί πολίτες, όμως, πρέπει να έχουν στο μυαλό τους τις επόμενες γενιές
και τις συνέπειες που θα έχουν οι αποφάσεις τους για εκείνες. Είναι ασφαλώς
δύσκολο να αλλάξουν τρόπο σκέψης. Αλλά υπάρχουν προηγούμενα. Η Διακήρυξη των
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, για παράδειγμα. Ή η κατάργηση της δουλείας. Όταν
άρχισε στην Αγγλία η σχετική συζήτηση, τον 18ο αιώνα, το εμπόριο σκλάβων ακόμη
ανθούσε. Σήμερα δεν υπάρχει πια, ή είναι πολύ περιορισμένο. Δεν είναι λοιπόν
αλήθεια ότι όποιος θέτει ηθικά προβλήματα είναι κατ’ ανάγκη αφελής. Ή ρομαντικός.