ΓΝΩΜΗ Η Ευρώπη δεν μπορεί να χτιστεί πάνω σε ψεύτικα θεμέλια

Η Ευρώπη είναι μια ήπειρος κατακερματισμένη από τους εθνικισμούς,
κομματιασμένη από τα μίση. Εξακολουθούμε να αναζητούμε μια κόλλα αρκετά ισχυρή
ώστε να την κρατήσει ενωμένη. Υπάρχουν δύο υποψήφιοι: το κοινό συμφέρον και ο
κοινός πολιτισμός. Μέχρι στιγμής, το κοινό συμφέρον δεν έχει φέρει αποτέλεσμα.
Κοινός πολιτισμός δεν υπάρχει. Βάσει των υπαρχόντων στοιχείων, πιθανώς να μην
υπάρχει ποτέ.

Όλα τα υποτιθέμενα συστατικά του ευρωπαϊκού πολιτισμού είναι πλαστά. Η
θρησκεία είναι ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό αρκετών πολιτισμών – όχι όμως
και του δικού μας. Η «κλασική κληρονομιά» που επικαλούνται μερικοί
φαντασιοκόποι ως πνευματική βάση του ευρωπαϊκού πολιτισμού εκποιήθηκε από τους
Ευρωπαίους του 19ου αιώνα ως τμήμα της κοινής κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Η
γλώσσα είναι το ηλιοτρόπιο του πολιτισμού. Οι ινδοευρωπαϊκές μας γλώσσες,
όμως, δεν είναι ευρωπαϊκές. Στην πλειοψηφία τους, είναι ακατάληπτες η μία στην
άλλη. Ούτε τις ομιλούν όλοι οι Ευρωπαίοι. Όσο για τον ατομισμό, τον
καπιταλισμό, τη δημοκρατία, τον επιστημονικό ορθολογισμό, την τεχνική
εφευρετικότητα – τα υποτιθέμενα ειδικά χαρακτηριστικά των ευρωπαϊκών
συστημάτων αξιών; Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, ο ατομισμός και ο καπιταλισμός
ξεκίνησαν νωρίτερα και διείσδυσαν βαθύτερα σε ορισμένες ασιατικές κουλτούρες.
Η σύγχρονη δημοκρατία έχει τις ρίζες της στην Αμερική. Η επιστημονική
εμπειριοκρατία ξεκίνησε πιθανότατα στην Κίνα. Και οι βιομηχανικές και οι
μεταβιομηχανικές επαναστάσεις σε πολλά μέρη του κόσμου ανατρέπουν τον
ισχυρισμό ότι η Ευρώπη έχει μοναδική τεχνική ικανότητα.

Ο κοινός πολιτισμός, τέλος, απορρέει από την κοινή ιστορική εμπειρία. Μόνο που
η εμπειρία της Ευρώπης ήταν γεμάτη διχόνοιες, με φράγματα είτε υπερβολικής
αβροφροσύνης είτε ανοιχτής εχθρότητας ανάμεσα στους γείτονες…

Μόνον οι ανόητοι και οι ψεύτες επικαλούνται τον ευρωπαϊκό πολιτισμό ως σύμμαχο
της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Μία Ευρώπη χτισμένη επάνω σε ψεύτικα θεμέλια θα
καταρρεύσει εύκολα ή θα χρειάζεται διαρκώς και απεγνωσμένα υποστύλωση. Αν
συνεχίσουμε να προσποιούμαστε ότι υπάρχει ήδη, θα αποκλείσουμε κάθε ενδεχόμενο
να υπάρξει πράγματι μια μέρα ένας κοινός ευρωπαϊκός πολιτισμός.

Ο Felipe Fernandez-Armesto διδάσκει Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της
Οξφόρδης

© The Times, 2002