Δρόμοι

Ένα απόγευμα…

… ο δημοσιογράφος Ρίτσαρντ Ομάρα σηκώθηκε από την ξαπλώστρα του στην
αμμουδιά και άρχισε να τρέχει. Θα είχε κάνει καμιά εκατοστή μέτρα, όταν άρχισε
να νιώθει δυσάρεστα – όχι σωματικά, αλλά ψυχικά. Γιατί το κάνω αυτό;
αναρωτήθηκε. Καλά δεν ήμουν στην καρέκλα μου, να με νανουρίζει η θάλασσα και
να αδειάζει το κεφάλι μου από κάθε σκέψη; Κάθε γνώση ξεκινάει πάντα από μια
απορία. Άραγε, τι του ήρθε να ανταλλάξει εκείνη την ανεμελιά με έναν σκοπό; Το
τρέξιμο κάνει καλό, λένε. Όμως και η ανεμελιά δεν είναι άσκοπη. Ίσως μάλιστα
να είναι απαραίτητη για την ψυχική υγεία.

Οι αρχαίοι Ρωμαίοι…

… είχαν την κατάλληλη λέξη: «otium» ή, όπως την ορίζει το Λεξικό της
Οξφόρδης, «αριστοκρατικός τρόπος αργίας». Με τους αιώνες, η λέξη δεν κατόρθωσε
να διατηρήσει την ακεραιότητά της και τη θετική σημασία της. Ξέφτισε και αυτή
μαζί με την αριστοκρατία. Το στοχαστικό και αναζωογονητικό περιεχόμενο της
λατινικής αδράνειας, περνώντας μέσα από τον μύλο της παραγωγής, φόρτωσε τη
λέξη με πολλές αρνητικές σημασίες: άκαρπος, άσκοπος, ανώφελος. Εκεί που έτρεχε
λοιπόν ο δημοσιογράφος μας, σκέφθηκε ξαφνικά τι είναι εκείνο που κάνει τους
ανθρώπους ευτυχισμένους – όχι βέβαια η λίστα με τα ψώνια και τις φιλοδοξίες.
Και θυμήθηκε ένα βιβλίο που είχε διαβάσει, την «Παρακμή της απόλαυσης», του
Γουόλτερ Κερ. Εκείνος το είχε καταλάβει το μυστικό.

Το δόγμα…

… του ωφελιμισμού, έγραφε ο Κερ, αλυσοδένει το ανθρώπινο πνεύμα. «Μόνο η
χρήσιμη δραστηριότητα θεωρείται πολύτιμη, σημαντική, ηθική. Η αδράνεια
θεωρείται άχρηστη, ασήμαντη, ανήθικη». Έτσι απορρίπτεται η λογοτεχνία, η
φιλοσοφία και η τέχνη από τους ωφελιμιστές. Γιατί; Επειδή δεν μπορούν να
δώσουν μετρήσιμο κέρδος. Ίσως έτσι εξηγείται η διπλή λειτουργία της απόρριψης:
οι άνθρωποι απορρίπτουν την τέχνη, οι καλλιτέχνες απορρίπτουν τους ανθρώπους.
Η ταύτιση του σημαντικού με το πρακτικώς επικερδές απαξίωσε την απόλαυση του
ελεύθερου χρόνου: έχει αξία μόνο για να πλένουμε τα αυτοκίνητά μας τα
Σαββατοκύριακα. Και όποτε τολμάμε να τον απολαμβάνουμε, οι ενοχές δεν μας
αφήνουν σε ησυχία.

Ο Κερ…

… γράφει: «Από τότε που ο εικοστός αιώνας άρχισε να καταλαβαίνει πως ο
παραγωγικός μηχανισμός του μπορούσε να παράγει και ελεύθερο χρόνο, διαμόρφωσε
σκοπίμως μια συνείδηση που κάνει τον ελεύθερο χρόνο να μοιάζει χωρίς νόημα». Ο
εργασιομανής είναι δημιούργημά του. Τέτοιες σκέψεις έκανε ο δημοσιογράφος μας
(τις έγραψε αργότερα στην εφημερίδα «Κρίστιαν Σάιενς Μόνιτορ»). Πάνω που είχε
βρεθεί στη Νιρβάνα, έδωσε μια και πετάχτηκε έξω. Και γιατί, παρακαλώ; Για να
τιμωρήσει τον εαυτό του με ένα «αυτομαστίγωμα»; Για να ζήσει λιγάκι παραπάνω;
Για να επιδείξει πιο αθλητικό κορμί στην παραλία; Φτηνά κίνητρα, αμφίβολα
κέρδη, μπροστά στη μακάρια απόλαυση της δημιουργικής αδράνειας.