Παρίσι, 29 Μαΐου του 1968

Το Παρίσι, η στέγη της κουλτούρας, λίγο έλειψε τον Μάη του 1968 να γίνει
και η στέγη της πρώτης ολοκληρωμένης επανάστασης σε ολόκληρη τη μεταπολεμική
Δυτική Ευρώπη.

Η γαλλική πρωτεύουσα σ’ αυτή την πιο ταραγμένη δεκαετία των τελευταίων πενήντα
χρόνων μεταμορφώθηκε σε μια Βαβέλ πάσης φύσεως αριστερών, αντικαθεστωτικών,
αντισυμβατικών ιδεών. Δεκάδες παραλλαγές της ίδιας αυθόρμητης λαχτάρας «ν’
αλλάξουμε τον κόσμο εδώ και τώρα» διασταυρώθηκαν και πολλές φορές
αλληλομαχαιρώθηκαν στον ίδιο ακριβώς τόπο, στα ίδια καφέ, στα ίδια αμφιθέατρα,
στα ίδια στέκια και στους ίδιους δρόμους. Και χιλιάδες φοιτητές, καλλιτέχνες,
διανοούμενοι και πανεπιστημιακοί απ’ όλα τα πλάτη και τα μήκη της γης σήκωναν
και ανέμιζαν τη δική τους σημαία. Πρόσφυγες, πολιτικοί εξόριστοι, πολιτικοί
αυτοεξόριστοι, αλλά και «τουρίστες» της περιπέτειας, όλοι μαζί πίστεψαν για
κάποια στιγμή πως έχουν κλείσει το πιο κρίσιμο ραντεβού με την Ιστορία.

Η Ιστορία όχι μόνο τους έστησε αλλά τριάντα τέσσερα χρόνια ύστερα απ’ αυτή την
ταραχή το όνειρο πάει να γίνει εφιάλτης. Ένας εφιάλτης τεσσάρων λέξεων:
Αριστερός – Αντιχουντικός – Παρίσι – Μάης του ’68. Όποιου η ταυτότητα
περιλαμβάνει αυτές τις λέξεις κινδυνεύει να χαρακτηριστεί παππούς, εγγόνι,
εκτελεστής ή θυρωρός της «17 Νοέμβρη». Αποτέλεσμα; Ο ακροδεξιός Γιώργος
Καρατζαφέρης αναδεικνύεται στον καλύτερα πληροφορημένο πολίτη αυτής της χώρας,
οι απριλιανοί της χούντας τρίβουν τα χέρια τους και τα κόκαλα του Παναγούλη
και του Μανδηλαρά θα τρίζουν στον τάφο τους. Για κάποιον αγωνιστή εκείνης της
εποχής, για έναν άνθρωπο που έπαιξε τη ζωή του κορόνα – γράμματα για την
υπόθεση της ελευθερίας, η σπίλωση και ο διασυρμός έχουν τον ίδιο αντίχτυπο που
είχε για κάθε Γερμανό δημοκράτη ο εμπρησμός του Ράιχσταγκ από τους κανίβαλους
του Αδόλφου Χίτλερ. Το χειρότερο; Όλα και όλοι θάβονται και το μόνο όνομα που
χαρακτηρίζει εκείνη την εποχή είναι του Αλέξανδρου Γιωτόπουλου. Θλίψη και
δάκρυα; Όχι, θυμός.

ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ

Δεν τον είχα δει πουθενά

Με κρύα καρδιά σχημάτισα τον αριθμό του Θόδωρου Αγγελόπουλου στην εξοχική του
κατοικία στο Μάτι. Ο διάσημος Theo ήταν ένας απ’ αυτούς που έζησαν και
σπούδασαν στο Παρίσι. Δεν μπορεί, είπα, κάτι θα ξέρει, κάπου θα έχει
συναντηθεί μ’ αυτόν τον φαντομά. Σωστά σκέφτηκα αλλά έκανα ένα μικρό λάθος. Ο
Αγγελόπουλος έφυγε από το Παρίσι τέσσερα χρόνια πριν από τον Μάη του ’68,
τέσσερα χρόνια πριν από μια ταραγμένη συνέλευση των Ελλήνων φοιτητών και
τέσσερα χρόνια πριν από το «ντου» που έγινε στο ελληνικό περίπτερο. Δηλαδή
τέσσερα χρόνια πριν από την 29η του Μάη. Μια μέρα τόσο κρίσιμη όσο είναι,
λένε, η ληξιαρχική πράξη γέννησης της «29 Μάη», της μήτρας που – επίσης λένε –
γέννησε τη «17 Νοέμβρη».

– Τον ξέρεις, τον είδες, άκουσες γι’ αυτόν;

«Κυκλοφορούσε στους κύκλους. Το όνομα μου λέει κάτι, αλλά ζήτημα είναι να τον
έχω δει κάπου. Όλα αυτά πολύ αφηρημένα. Πάντως η φωτογραφία αυτού που φέρεται
να είναι ο Γιωτόπουλος και που την είδα στην τηλεόραση δεν μου λέει τίποτα».

– Είχες ακούσει για σκηνοθέτες, για καλλιτέχνες που ταξίδεψαν στην
Κούβα;

«Πολλοί είχαν πάει αλλά δεν ξέρω κάτι συγκεκριμένο να σου πω».

Τον ευχαρίστησα, έμαθα πως η υγεία του πάει περίφημα, πως τα γυρίσματα της
ταινίας του ολοκληρώνονται μέσα στον χειμώνα και πως θα προλάβει το επόμενο
Φεστιβάλ των Καννών και τον άφησα στην ησυχία του. Κλείνοντας άρχισα να
αισθάνομαι σαν κουβαλητής λάσπης. Σ’ αυτό το σημείο με έφεραν τα πράγματα. Να
αυτοενοχοποιούμαι για κάτι που αποτελεί στοιχειώδη υποχρέωση κάθε
δημοσιογράφου. Να αποκαλύψει ένα μικρό, ένα τόσο δα μικρό κομμάτι από το παζλ
της πιο απίστευτης ιστορίας της μεταπολεμικής Ελλάδας. Άι σιχτίρ, είπα από
μέσα μου. Και έκλεισα τη συνείδησή μου σε όλους τους Γιωτόπουλους και σε όλους
τους πράκτορες όλων των μυστικών υπηρεσιών της οικουμένης.

ΡΟΒΗΡΟΣ ΜΑΝΘΟΥΛΗΣ

Κάτι μου λέει το όνομα…

Ένα λεπτό αργότερα συνομιλούσα με έναν ακόμα… ύποπτο. Μεγαλύτερος σε ηλικία,
διασημότερος και μόνιμος κάτοικος Παρισιού και πολίτης της Γαλλικής
Δημοκρατίας από το 1967 μέχρι σήμερα. Ο Ροβήρος Μανθούλης είναι ο μεγαλύτερος
Έλληνας επαγγελματίας σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ εν Παρισίοις.

«Η μοναδική μου επαφή με το φοιτητικό κίνημα εκείνης της εποχής άρχισε όταν
μου ζητήθηκε να αναλάβω τον ρόλο του προέδρου σ’ αυτές τις ταραγμένες
συνελεύσεις. Με λίγα λόγια, 1.200 έξαλλοι φοιτητές φώναζαν και σήκωναν το χέρι
κι εγώ έπρεπε να αναλάβω τον άχαρο ρόλο του… τροχονόμου και του παιδονόμου.
Μιλάμε για 12ωρες εξαντλητικές συζητήσεις που στο τέλος δεν κατέληγαν πουθενά.
Μέσα σ’ αυτό το χάος είναι αδύνατον να θυμηθώ αυτό το όνομα. Σήμερα, μετά τόσα
χρόνια, θυμάμαι κάποιον με μουστάκι, κάποιον με μούσι, κάποιον άλλο με καπέλο,
έναν άλλο που ήταν ας πούμε… κουτσός ή που είχε κάποιο κουσούρι, αλλά μου
είναι αδύνατο να θυμηθώ τον Γιωτόπουλο. Άρα είμαι αναρμόδιος. Όμως το όνομα
κάτι μου λέει. Αφενός γιατί είναι γιος του θρυλικού Γιωτόπουλου που στη
δεκαετία του ’30 είχε στρατευτεί στον αγώνα των Δημοκρατικών στον Ισπανικό
Εμφύλιο και αφετέρου γιατί το όνομά του κυκλοφορούσε στο Παρίσι. Πρέπει όμως
να… εξαφανίστηκε και να χάθηκε νωρίς. Ήταν ένας φιλήσυχος άνθρωπος. Μα δεν
είναι αυτονόητο; Ο οποιοσδήποτε στη θέση του θα ήταν ήσυχος και απόμακρος.
Ίσως οι κύκλοι των τροτσκιστών του Παρισιού να τον γνώρισαν από κοντά».

– Θυμάσαι κανέναν να πήγε στην Κούβα;

«Εγώ είχα πάει το 1997 για να κάνω ένα ντοκιμαντέρ. Κοίτα να δεις, αυτά τα
άτομα που παίζουν τέτοιους ρόλους εξαφανίζονται από τα καφενεία και από τα
στέκια. Στοιχειώδες. Εγώ εκείνη την εποχή έκανα παρέα με τη Μελίνα, τον
Ντασσέν και τον Σεβαστίκογλου. Δεν ήμουν θαμώνας καφενείων. Δεν είχα χρόνο για
τέτοια. Δούλευα επί 24ώρου βάσεως και ταξίδευα από την Αφρική στην Αμερική για
να γυρίζω ταινίες. Μέχρι τότε είχα γυρίσει περί τα 30 ντοκιμαντέρ. Καμιά φορά
έβλεπα τον Τσαρούχη και τον Κούνδουρο. Αλλά και όταν έγινα πρόεδρος της
ελληνικής κοινότητας τη δεκαετία 1991 – 2001 ποτέ δεν έτυχε ν’ ακούσω αυτό το
όνομα».

– Υπήρξαν πολλοί επαναστάτες του καφενείου;

«Κοίτα να δεις, υπάρχουν τρεις κατηγορίες επαναστατών. Αυτοί του καφενείου που
μιλάνε ατελείωτα και δεν καταλήγουν πουθενά. Υπάρχει μια δεύτερη κατηγορία,
μια χούφτα ανθρώπων που άρχισαν να υποδύονται τον ρόλο των λαϊκών δικαστηρίων
και να σκοτώνουν. Και υπάρχει μια τρίτη κατηγορία, των σοβαρών ατόμων που
προσπάθησαν να κάνουν πολιτική αντίσταση με το έργο τους. Ο Τσουκαλάς, ας
πούμε, με τα βιβλία του, ο Γαβράς με το “Ζ”, εγώ με την ταινία μου κ.ο.κ. Ο
Ριχάρδος Σωμερίτης, για παράδειγμα, δουλεύοντας σ’ ένα πρακτορείο ειδήσεων,
έκανε μια αξιοθαύμαστη δουλειά ενημέρωσης και εξέδιδε κάθε εβδομάδα ένα Δελτίο
στο οποίο δημοσιεύονταν οι αληθινές ειδήσεις σχετικά με την Ελλάδα. Η
αδέσμευτη δημοσιογραφική φωνή της χουντοκρατούμενης Ελλάδας».

ΚΩΣΤΑΣ ΦΕΡΡΗΣ

Η μεγάλη κατάληψη της 29ης Μαΐου

Με καλύτερη διάθεση βρέθηκα ύστερα από ένα λεπτό να μιλάω με τον Κώστα Φέρρη,
τον σκηνοθέτη του «Ρεμπέτικου». Τον φοιτητή με τη στεντόρεια φωνή στο
αμφιθέατρο της Σορβόνης σ’ εκείνη τη χαοτική συνέλευση των Ελλήνων φοιτητών
τον Μάη του 1968.

– Ήσουν κι εσύ εκεί;

«Ήμουν κι εγώ εκεί».

Κουβεντιάζοντας με τον Φέρρη είναι σαν να κουβεντιάζεις μ’ ένα φιλαράκι σου.
Από την επισημότητα του Αγγελόπουλου βρέθηκα ως διά μαγείας σ’ ένα «ποταμιαίο»
και ολίγον ανεκδοτολογικό αφήγημα.

«Ναι, το θυμάμαι. Όλοι οι Έλληνες εκείνης της εποχής ήταν μέσα σ’ αυτή τη
συνέλευση. Θυμάμαι πως αντιπρόεδρος του Συλλόγου Ελλήνων φοιτητών ήταν ο
Ελεφάντης, αλλά στη συνέλευση συμμετείχαμε όλοι. Ενταγμένοι και ανένταχτοι.
Έχανε η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα».

– Μα λένε πως αντιπρόεδρος ήταν ο Γιωτόπουλος.

«Όχι, τότε ήταν ο Ελεφάντης. Τέλος πάντων. Είχαμε μαζευτεί όλοι με τη λαχτάρα
να κάνουμε κι εμείς κάτι. Το εθνικό φιλότιμο που λένε. Οι Γάλλοι φοιτητές
είχαν βγει στους δρόμους και κάλπαζαν προς τα… χειμερινά ανάκτορα, κι εμείς
τι; Θα μέναμε με σταυρωμένα τα χέρια; Κάποια στιγμή σηκώνεται πάνω ένας
Έλληνας σκηνοθέτης, μόνιμος κάτοικος Γαλλίας, με απόψεις άκρως σουρεαλιστικές
και προτείνει να καταλάβουμε την ελληνική εκκλησία. Τώρα αυτά ακούγονται
φοβερά και τρομερά, αλλά τότε τα άκουγες σαν κάτι το απολύτως συνηθισμένο και
φυσιολογικό. Από λόγια άλλο τίποτα. Μ’ αυτή την πρόταση οι πάντες σχεδόν
διαφωνούν. Επακολουθεί χάος και ορυμαγδός αντιρρήσεων. Ξαφνικά από κάτω
έρχονται προς τη μεριά μου ένας νεαρός μουσικοσυνθέτης και ένας ποιητής. Δεν
έχουν σημασία τα ονόματά τους γιατί όλοι ήταν εκεί και όλοι θα μπορούσαν να
είχαν διατυπώσει τα ίδια πράγματα με την ίδια ευκολία. Ήταν η εποχή που τη μια
ώρα έλεγες εκείνο και την άλλη υποστήριζες το αντίθετό του. Μια έκρηξη
απίστευτης, πρωτοφανούς και αχαλίνωτης ελευθερίας. Ένας οργιαστικός
αυτοσχεδιασμός. Μου ψιθυρίζουν λοιπόν στ’ αυτί να προτείνω στη συνέλευση –
επειδή είχα δυνατή φωνή – την κατάληψη του ελληνικού περιπτέρου στην
Πανεπιστημιούπολη του Παρισιού. Ο διευθυντής του περιπτέρου ήταν κάποιος
Γιωργούδης και σε βεβαιώ πως ο άνθρωπος δεν ήταν καθόλου χουντικός. Η πρόταση
γίνεται δεκτή, αν και οι οργανωμένοι και οι επιρροές του ΚΚΕ δεν ήθελαν με
κανέναν τρόπο φασαρίες και βία. Οι κομμουνιστές ήταν εκείνοι που επεδίωκαν τη
νομιμότητα και την ηρεμία. Τέλος πάντων, αναγκάστηκαν να μας ακολουθήσουν. Η
πρόταση ψηφίστηκε τα μεσάνυχτα και ξεκινήσαμε για το περίπτερο τα ξημερώματα.
Για να καταλάβεις το ιλαροτραγικό της ιστορίας, ένα έχω να σου πω. Ότι μετά
την κατάληψη, το πρώτο πράγμα που κάναμε ήταν μια διάλεξη για το ρεμπέτικο
τραγούδι με εισηγητές, αν θυμάμαι καλά, τον Βεργόπουλο και τον Παναγιώτη
Κουνάδη. Αυτό έγινε ακριβώς στις 29 του Μάη, την ημέρα δηλαδή που υποτίθεται
πως ο Γιωτόπουλος με την παρέα του ίδρυαν την πρώτη οργάνωση με το όνομα “29
Μάη”. Η συντριπτική πλειοψηφία ήταν εναντίον της βίας ακόμα και για τη χούντα.
Σκέψου πως όλοι σχεδόν διαφωνούσαν στην πρόταση εκτέλεσης του Γιώργου
Παπαδόπουλου. Μέχρι αυτού του σημείου».

– Εσύ τον είχες δει; Είχες ακούσει το όνομά του;

«Από την ώρα που το όνομα Γιωτόπουλος άρχισε να κυκλοφορεί στα κανάλια και
στις εφημερίδες, όλοι εμείς της κινηματογραφικής παρέας του Παρισιού έχουμε
σπάσει τα τηλέφωνα και τα κανάλια για να τον θυμηθούμε. Τζίφος».

– Και η εκτίμησή σου;

«Κοίτα, μέσα σ’ αυτό το πανηγύρι της εποχής, σ’ αυτό το απίστευτο χάος, κόβω
το κεφάλι μου πως είχαν παρεισφρήσει δεκάδες πράκτορες. Η γνώμη μου είναι πως
η “17 Νοέμβρη” είναι δημιούργημα της CIA και θα σου διηγηθώ ένα μικρό
περιστατικό για να καταλάβεις τι θέλω να πω».

– Δηλαδή ο Γιωτόπουλος είναι της CIA;

«Όχι, απλώς οι μυστικές υπηρεσίες έχουν τους τρόπους τους να χειρίζονται και
να “δουλεύουν” τα άτομα με ψυχοπαθολογικές διαταραχές. Άκου λοιπόν. Μερικές
μέρες μετά την 21η Απριλίου, μας πλησίασε ένας νεαρός Ελληνοαμερικανός και μας
πρότεινε να ιδρύσουμε μια αντιστασιακή οργάνωση εναντίον των συνταγματαρχών.
Τρεις μέρες αργότερα ο ίδιος άνθρωπος έρχεται και μας δίνει σχέδια
στρατιωτικών σημείων της χούντας. Παραλίγο να κατουρηθούμε πάνω μας. Ο φίλος
μου έκαψε τα σχέδια και τέσσερα χρόνια αργότερα είδα σε κάποιο περιοδικό τη
φωτογραφία αυτού του προσώπου με την αποκάλυψη πως ήταν πράκτορας της CIA,
εντεταλμένος για τη δημιουργία ελληνικών αντιστασιακών ομάδων. Τι θέλω να πω;
Η CIA είχε βρει πρόσφορο έδαφος και αλώνιζε παντού. Γιατί λοιπόν να μην είναι
δημιούργημα δικό της;»

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΤΑΚΟΥΖΗΝΟΣ

Ευγενέστατος και πρόθυμος να βοηθήσει

Το τέταρτο τηλεφώνημα ήταν και το τυχερό. Επιτέλους κάποιος που είδε τον
Γιωτόπουλο. Στο ακουστικό η φωνή του Γιώργου Κατακουζηνού, του σκηνοθέτη της
ακραίας και βραβευμένης ταινίας “Άγγελος”».

– Τον ήξερες;

«Πολύ λίγο».

Η συνέχεια της περιγραφής ταιριάζει γάντι με όσα λένε όλοι, μα όλοι που
γνώριζαν τον Γιωτόπουλο. Στον Βύρωνα, στους Λειψούς και στο Παρίσι.

«Ευγενέστατο παιδί, λεβέντης και πάντα πρόθυμος να βοηθήσει κάθε φτωχό φοιτητή
και να του εξασφαλίσει εισιτήριο για το συσσίτιο, για το θέατρο κ.ο.κ.».

– Τον θυμάσαι σ’ εκείνη τη συνέλευση του Μάη;

«Δεν τον θυμάμαι».

– Μα λένε πως ήταν αντιπρόεδρος του Συλλόγου των Ελλήνων.

«Ήταν πριν από τον Μάη του ’68. Κοίτα να δεις, όταν έγινε το σχίσμα στο ΚΚΕ,
έγιναν ανακατατάξεις. Ο Γιωτόπουλος έφυγε από αντιπρόεδρος και αυτή τη θέση
την πήρε ο Ελεφάντης με πρόεδρο τον Χατζηνικολάου, σημερινό καθηγητή στην
Κρήτη».

– Θυμάσαι εκείνη την ταραγμένη συνέλευση;

«Φυσικά τη θυμάμαι. Πρόεδρο είχαμε βγάλει τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη, λόγω της
επιδεξιότητάς του να διαχειρίζεται καλύτερα απ’ όλους μας το χάος».

– Ο Γιωτόπουλος δεν σύχναζε στα καφενεία και στα άλλα στέκια;

«Όχι, δεν τον βλέπαμε εκεί. Πρόσεξε, εκείνη την εποχή υπήρχαν δύο κατηγορίες
αντιχουντικών – ας τους πούμε έτσι – Ελλήνων. Οι προλετάριοι και οι αστοί. Οι
φτωχοί και οι βολεμένοι. Εμείς οι πάμπτωχοι ζούσαμε περίπου σαν σε κοινόβιο.
Παντού πηγαίναμε όλοι μαζί. Άλλες φορές δέκα, άλλες δεκαπέντε. Εγώ, ο Σταύρος,
ο Κώστας, ο Νίκος και άλλοι. Μόνιμοι θαμώνες του καφέ Saint Claude. Του Αγίου
Κλαυδίου».

– Και οι άλλοι;

«Οι άλλοι, όπως ο Πάγκαλος, είχαν λεφτά και ο Κώστας Ζουράρις κυκλοφορούσε με
Jaguar Ε type. Εμείς δεν είχαμε τίποτα. Εκείνοι έμεναν σε διαμέρισμα, εμείς σε
κάτι… επικλινή δωμάτια με τουαλέτα στον διάδρομο. Για να πλυθούμε πηγαίναμε
στα δημόσια λουτρά και να για να δούμε μια ταινία στη Σινεματέκ (Γαλλική
Ταινιοθήκη) τσοντάραμε από τις δεκάρες που μας περισσεύανε. Μερικές από τις
ασχολίες μας ήταν το μπογιάτισμα και το κομπαρσιλίκι. Ο Ελεφάντης οργάνωνε
συνεργεία μπογιατζήδων και έτσι βγάζαμε τα προς το ζην».

– Και η πολιτική;

«Ποικίλων αποχρώσεων. Η πολιτική του ΚΚΕ ήταν “να μην κάνουμε τίποτα”. Η
επίσημη Αριστερά ήταν νομοταγής και δεν ήθελε φασαρίες με την Αστυνομία. Εμείς
ήμασταν κοντά στις απόψεις του Καστοριάδη και του Κον Μπεντίτ. Εκείνο λοιπόν
το βράδυ που αποφασίσαμε να κάνουμε “ντου” στο ελληνικό περίπτερο μας βοήθησαν
και οι Ισπανοί φοιτητές που είχαν κι αυτοί αποφασίσει να κάνουν το ίδιο. Ήρθε
και ο Κούνδουρος, σήκωσε τη σημαία και μπήκαμε στα… χειμερινά ανάκτορα.
Κάπου εδώ εξαντλείται η σχέση των περισσότερων με την επανάσταση»!

– Κάποιος συνάδελφός σου μου μίλησε για πράκτορες της ΚΥΠ και της CIA.

«Εμείς οι Έλληνες βλέπουμε συνεχώς πράκτορες. Για όλα φταίνε οι ξένοι και ο
Τζέιμς Μποντ. Νοοτροπία αιώνων. Η γνώμη μου είναι πως μερικοί εκείνης της
εποχής, επηρεασμένοι από την Μπάαντερ – Μάινχοφ, αποφάσισαν να το παίξουν
τιμωροί και στη συνέχεια έγιναν γκάνγκστερ και κλέφτες».

– Έχεις ταξιδέψει στην Κούβα;

«Ναι, το 1988!»

– Είχες ακούσει τίποτα γι’ αυτό το ομιχλώδες ταξίδι στην Κούβα απ’ όπου
προέκυψε και ο ιδρυτής της οργάνωσης;

«Ήταν να πάω κι εγώ, αλλά ενάμιση μήνα πριν ανακάλυψα πως μερικοί άσχετοι
ήξεραν γι’ αυτό το ταξίδι. Έτσι εγκατέλειψα σκεπτόμενος πως δεν πρόκειται για
κάτι σοβαρό αλλά για παιδική χαρά».

– Θυμάσαι ονόματα;

«Δεν θυμάμαι. Ήταν καμιά δεκαριά νοματαίοι το καλοκαίρι του ’68».

Τελικά, παρά τα ατέλειωτα τηλεφωνήματα και την αυτοσχέδια, ερασιτεχνική
ανάκριση, η αστυνομική μου έρευνα τελείωσε χωρίς… Γιωτόπουλο. Παρ’ όλ’ αυτά
αισθάνομαι πως βγήκα κερδισμένος. Απ’ όλα όσα άκουσα, ένα πράγμα καρφώθηκε στο
μυαλό μου. Το ξέσπασμα κάποιου ανώνυμου αγωνιστή: «Ήταν τα καλύτερα χρόνια της
ζωής μας και δεν θ’ αφήσω κανέναν π… να τα σπιλώσει».