Είναι «γιοι» του Μεγαλέξανδρου;

Το περασμένο καλοκαίρι, πήγα «διακοπές» στο Αφγανιστάν, για να επισκεφθώ τα
ερείπια της ελληνικής πόλης που είχε ιδρύσει ο Μέγας Αλέξανδρος στις όχθες του
Όξου ποταμού. Τον ερχόμενο Αύγουστο θα ταξιδέψω ξανά στην περιοχή. Για να μάθω
αν οι ξανθοί, γαλανομάτες Αφγανοί κατάγονται πράγματι από τους στρατιώτες του
Μεγάλου Στρατηλάτη…

«Τι στο καλό θα πας να κάνεις στο Αφγανιστάν; Φρικτό μέρος! Και η Αλεξάνδρεια
βρίσκεται στη μέση τού πουθενά!». Οι αντιρρήσεις του συνεργάτη μου, καθηγητή
της Οξφόρδης, δεν με αποθάρρυναν. Ούτε και το ταξίδι από το Φαϊζαμπάντ στην
καρότσα ενός φορτηγού, μαζί με καμιά δεκαριά κατσίκες που έπασχαν από
δυσεντερία. Ήμουν αποφασισμένος να επισκεφθώ τα ερείπια της Αλεξάνδρειας.
Παρόλο που γνώριζα ότι (πολύ) πριν από μένα, την είχε «επισκεφθεί» ο πόλεμος.

Στο μέτωπο. Ο αρχαιολογικός χώρος (που είναι γνωστός στο Αφγανιστάν ως
Αΐ Χανούμ) βρισκόταν στην πρώτη γραμμή του μετώπου ανάμεσα στη Βόρεια Συμμαχία
και τους Ταλιμπάν. Η γειτονική πόλη είχε καταληφθεί από τον στρατηγό Μασούντ,
τον χαρισματικό διοικητή της Βόρειας Συμμαχίας. Γνώριζα τον αδελφό του, αλλά
και πάλι χρειάστηκε να κοιμηθώ δύο βράδια στο πάτωμα του αρχηγείου του μέχρι
να μου χορηγήσει άδεια να επισκεφθώ τον χώρο.

Ο Αλέξανδρος επέλεγε τις τοποθεσίες των πόλεών του πολύ προσεκτικά, και το
σκηνικό του Αΐ Χανούμ είναι εκπληκτικό. Από τη μία πλευρά ορίζεται από τον
ποταμό Όξο. Από την άλλη, βρίσκεται ο χρυσοφόρος ποταμός Κόκσα. Αυτή ήταν η
γραμμή του μετώπου ανάμεσα στη Βόρεια Συμμαχία και τους Ταλιμπάν. Πίδακες
καπνού ήταν ορατοί πάνω από τις θέσεις τους. Και εν τούτοις, μερικοί
χρυσωρύχοι συνέχιζαν, απερίσπαστοι, το έργο τους…

Ελληνικό θέατρο. Ο τοπικός διοικητής, Μαμούρ Χασάν, ο οποίος όπως έμαθα
αργότερα ήταν και διάσημος αρχαιοκάπηλος, ανέλαβε να με ξεναγήσει προσωπικά
στον χώρο. Μου μίλησε για ένα ελληνιστικό γυάλινο κύπελλο που είχε ανακαλυφθεί
εκεί την προηγούμενη χρονιά. Μέσα στη σκόνη κείτονταν κορινθιακά κιονόκρανα.
Μου έδειξε τα ερείπια ενός ελληνικού θεάτρου και ενός ναού, στον οποίο Γάλλοι
αρχαιολόγοι είχαν ανακαλύψει ένα αντίγραφο των δελφικών γνωμικών που χάραξε ο
Κλέαρχος, ο μαθητής του Αριστοτέλη.

Δεν μπορεί κανείς να βρεθεί σε αυτόν τον χώρο χωρίς να νιώσει δέος για το
επίτευγμα του Αλεξάνδρου. Είχε φέρει τον στρατό του στην άκρη του γνωστού,
τότε, κόσμου. Και πάλι δεν σταμάτησε, μέχρι που το πνεύμα του ξεπέρασε το
θάρρος των στρατιωτών του, και τον υποχρέωσαν να επιστρέψει στις όχθες του
Ινδού ποταμού. Ο Αλέξανδρος στέναξε πως δεν υπήρχαν πια άλλοι κόσμοι για αυτόν
να κατακτήσει.

«Από τον Ισκαντέρ». Ο Μαμούρ Χασάν με συνόδευσε πίσω σε ένα τεϊπωλείο.
Μικρά παιδιά με μοβ κελεμπίες μού έτειναν τα βρώμικα χέρια. Μερικά ήταν γεμάτα
φακίδες – καμία σχέση με τη σκούρα, ασιατική εμφάνιση των περισσοτέρων
Αφγανών.

«Είναι απόγονοι των στρατιωτών του Ισκαντέρ», μου είπε ο Χασάν, χαϊδεύοντας
ένα ξανθό παιδί. Χαμογέλασα ευγενικά. Δεν ήταν η πρώτη φορά που το άκουγα. Το
ίδιο είχαν πει και στον Μάρκο Πόλο τον 13ο αιώνα. Ανέκαθεν θεωρούσα ότι ήταν
ανοησίες.

Η σκέψη ότι μπορεί να ήταν αλήθεια, όμως, με βασάνιζε.

Οι 20.000 στρατιώτες που έμειναν στην Κεντρική Ασία

Πριν από λίγους μήνες, λοιπόν, πήγα να δω τον Μαρκ Τόμας στο Κέντρο Γενετικής
Ανθρωπολογίας του University College, στο Λονδίνο. Το Κέντρο αυτό χρησιμοποιεί
την τελευταία λέξη της τεχνολογίας όσον αφορά τη μοριακή γενετική για να
απαντήσει σε ένα ερώτημα, παλιό όσο και η Ιλιάδα, που κάνουν όλες οι φυλές:
ποια είναι η καταγωγή μας;

Το DNA. Πιο συγκεκριμένα, μελετούν το χρωμόσωμα Υ. Είναι το DNA που
κληρονομεί κάθε πατέρας στο παιδί του και παραμένει αναλλοίωτο, με εξαίρεση
κάποιες τυχαίες μεταλλάξεις. Οι μεταλλάξεις αυτές δίνουν στο χρωμόσωμα Υ δύο
χαρακτηριστικά που επιτρέπουν στους γενετιστές να μελετήσουν την ανθρώπινη
ιστορία και προϊστορία με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Κατ’ αρχήν, οι πληθυσμοί που
ζουν απομονωμένοι ο ένας από τον άλλον αναπτύσσουν σιγά σιγά διαφορετικά
χρωμοσώματα Υ. Κατά δεύτερον, ο ρυθμός των μεταλλάξεων λειτουργεί σαν ένα
βιολογικό ρολόι, το οποίο επιτρέπει στους γενετιστές να εκτιμήσουν πότε
διαχωρίστηκαν δύο συναφείς πληθυσμοί.

«Ανακάλυψα κάποια πράγματα που θεωρούσα απίθανα», μου είπε ο δρ Τόμας. Έχει
κάνει δύο σειρές εξετάσεων σε ανθρώπους εβραϊκής καταγωγής, με εκπληκτικά
αποτελέσματα.

Οι Κοέν. Λέγεται πως το εβραϊκό ιερό αξίωμα κατάγεται από τον αδελφό
του Μωυσή, Ααρόν. Στα εβραϊκά, ο ιερέας λέγεται καέν και σύμφωνα με την
εβραϊκή παράδοση, η ιερατική κάστα περιλαμβάνει αποκλειστικά άνδρες με επώνυμο
Κοέν. Ο δρ Τόμας εξέτασε έναν μεγάλο αριθμό Εβραίων Κοέν και ανακάλυψε ότι οι
μισοί έχουν μια γενετική υπογραφή που υποδηλώνει έναν κοινό πρόγονο, ο οποίος
έζησε περί το 1100 π.Χ.

Ακόμη πιο εντυπωσιακά είναι τα αποτελέσματα του έργου του γύρω από τους Λέμπα,
μίας φυλής μαύρων της Νότιας Αφρικής. Η παράδοσή τους τούς θέλει να έχουν
εβραϊκή καταγωγή. Οι ιστορικοί το αμφισβητούσαν. Η γενετική εξέταση του
χρωμοσώματος Υ, όμως, κατέδειξε την ύπαρξη της υπογραφής Κοέν και ένα υψηλό
επίπεδο γενετικών τύπων χαρακτηριστικών των εβραϊκών πληθυσμών.

20.000 στρατιώτες. Είναι λοιπόν πιθανόν να κατάγονται οι ξανθοί Αφγανοί
από τους εποίκους του Αλεξάνδρου; Εξαρτάται από το πόσοι στρατιώτες εποίκησαν
εκεί. Ο Ρόμπιν Λέιν Φοξ, συγγραφέας της εξαιρετικής βιογραφίας του Αλεξάνδρου,
υποστηρίζει ότι ήταν αρκετοί. «Ο Διόδωρος λέει ότι 20.000 από τους στρατιώτες
του Αλεξάνδρου ήθελαν να αποσυρθούν όταν έφθασαν στην Κεντρική Ασία», λέει.
Και ο Μαρκ Τόμας: «Αν ο αριθμός αυτός είναι ακριβής, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα
να εντοπίσουμε μια ελληνική γενετική υπογραφή στο σημερινό Αφγανιστάν».

Λόγω του κινδύνου και των δυσκολιών που ενέχει ένα ταξίδι στο Αφγανιστάν,
ουδείς έχει χρησιμοποιήσει τη σύγχρονη γενετική τεχνολογία προκειμένου να
ελέγξει αυτή την πιθανότητα. Τον ερχόμενο Αύγουστο διοργανώνω, με τη βοήθεια
του «Spectator», μία αποστολή στο Αφγανιστάν με αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Θα
ληφθούν δείγματα σιέλου από έναν μεγάλο αριθμό Αφγανών, κοντά στην αρχαία
Αλεξάνδρεια. Τα δείγματα θα αναλυθούν στη συνέχεια στο University College του
Λονδίνου.

Νέο όπλο. Αν υπάρχουν ακόμη μακεδονικά ίχνη, θα είναι προφανή. Το
ευρωπαϊκό DNA διαφέρει πολύ από το ασιατικό DNA. Τώρα, όμως, έχουμε και ένα
νέο όπλο. Το Μουσείο του Μάντσεστερ έχει έναν σπόνδυλο του Φιλίππου της
Μακεδονίας, του πατέρα του Αλεξάνδρου, τα λείψανα του οποίου βρέθηκαν στον
βασιλικό τάφο της Πέλλας, πριν από δέκα χρόνια – και μας έδωσε άδεια να
πάρουμε από αυτόν DNA. Θα συγκρίνουμε, λοιπόν, το σύγχρονο αφγανικό DNA με ένα
χρωμόσωμα Υ που είναι κατά 99,8% ταυτόσημο με εκείνο του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Το βιβλίο Matthew Leeming για το Αφγανιστάν, με τίτλο «Altogether
Elsewhere», θα κυκλοφορήσει το 2003 από τις εκδόσεις Picador. Το παραπάνω
κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Σπεκτέιτορ»