Προσγείωση στην οικονομική πραγματικότητα

Κάθε ημέρα που περνά, ακούμε για έναν ακόμη επικεφαλής αμερικανικής
επιχείρησης που συνωμότησε με λογιστές, δικηγόρους και επενδυτικούς
τραπεζίτες, στοχεύοντας στην εξαπάτηση του επενδυτικού κοινού. Ωστόσο, πέρα
από τα σκάνδαλα, το κοινό θα πρέπει να ανησυχεί για την αβεβαιότητα που
επικρατεί σήμερα στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Οι συναλλαγματικές ισοτιμίες
και οι τιμές των μετοχών στα χρηματιστήρια αποκλίνουν σημαντικά από τους
μακροπρόθεσμους μέσους όρους που δικαιολογούνται από τα θεμελιώδη μεγέθη των
οικονομιών. Η απόκλιση αυτή μπορεί να προκαλέσει μεγάλες αναταράξεις στην
απασχόληση, την παραγωγή και τις επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Και το
πιο ανησυχητικό είναι ότι οι αναλυτές που συζητούν αυτές τις τάσεις στα μέσα
μαζικής ενημέρωσης, απέτυχαν να τις αποτιμήσουν ρεαλιστικά.

Αναλογιστείτε τι συμβαίνει με το δολάριο, του οποίου η αξία έναντι του ευρώ
ακολουθεί έντονα πτωτική πορεία. Από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 έως
πρόσφατα, το δολάριο ενδυναμώθηκε σημαντικά έναντι των ευρωπαϊκών νομισμάτων.
Όταν το ευρώ γεννήθηκε, τον Ιανουάριο του 1999, ξεκίνησε τη διαπραγμάτευσή του
στις αγορές συναλλάγματος με ισοτιμία 1,17 έναντι του αμερικανικού δολαρίου.
Από τότε, σταθερά έχανε αξία, φθάνοντας ακόμη και στα 83 αμερικανικά σεντς,
πριν ανακάμψει εντυπωσιακά τις τελευταίες ημέρες, κοντά στα επίπεδα της
απόλυτης ισοτιμίας με το δολάριο.

Για τους ακαδημαϊκούς οικονομολόγους, η πρόσφατη άνοδος του ευρώ δεν αποτελεί
έκπληξη. Οι συναλλαγματικές ισοτιμίες έχουν την τάση να επιστρέφουν στους
ιστορικούς μέσους όρους μετά την εκδήλωση μεγάλων αποκλίσεων. Κατά συνέπεια, η
μεγάλη ισχύς του δολαρίου, τα τελευταία χρόνια, προανήγγειλε την πτώση του.
Και η πτώση αυτή πραγματοποιείται τώρα.

Βεβαίως, αν δύο οικονομίες έχουν για μεγάλο χρονικό διάστημα διαφορετικούς
ρυθμούς πληθωρισμού, τότε η ισοτιμία των νομισμάτων τους δεν θα τείνει να
επιστρέψει στα μακροπρόθεσμα μέσα επίπεδά της. Ωστόσο, ο πληθωρισμός των
Ηνωμένων Πολιτειών και ο πληθωρισμός της Ευρώπης είναι σχεδόν ίσοι. Είναι,
επίσης, πιθανό ότι η συναλλαγματική ισοτιμία δεν θα επιστρέψει στα μέσα
ιστορικά της επίπεδα, αν μια οικονομία χτυπηθεί από μια μεγάλη διαρθρωτική
αλλαγή. Ωστόσο, αυτές οι αλλαγές συμβαίνουν σπανιότερα από όσο πιστεύουν οι
αναλυτές. Το παρελθόν, αν ερμηνευθεί με προσοχή, αποτελεί έναν καλό οδηγό για
το μέλλον.

Οι αυθεντίες

Ο Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Harvard

Ακούγοντας τις αυθεντίες των χρηματοπιστωτικών πραγμάτων, ωστόσο, φαίνεται ότι
η ιστορία δεν παίζει κανένα ρόλο. Όταν το δολάριο ενισχύθηκε έναντι του ευρώ,
μετά το 1999, οι αναλυτές επενδύσεων εμφανίστηκαν με πολλαπλές εξηγήσεις για
τους λόγους για τους οποίους η τάση αυτή θα συνεχιζόταν. Έπλεκαν το εγκώμιο
της ισχυρής αμερικανικής οικονομίας, επέκριναν τις αδυναμίες της ευρωπαϊκής
οικονομίας και υποστήριζαν ότι το ευρώ δεν διευθυνόταν σωστά. Επιπλέον,
ερμήνευαν τις βραχυπρόθεσμες τάσεις των αγορών συναλλάγματος ως
μακροπρόθεσμες.

Δυστυχώς, οι χρηματοπιστωτικοί αναλυτές συνήθως έχουν έλλειμμα γνώσης για τις
τάσεις της οικονομίας. Η δουλειά τους είναι να λένε κάτι έξυπνο μπροστά στις
τηλεοπτικές κάμερες. Βασίζουν τις εκτιμήσεις τους περισσότερο στα κουτσομπολιά
ή στις φήμες και λιγότερο στη δομική γνώση της συμπεριφοράς των οικονομιών.
Ωστόσο, ένας έξυπνος επενδυτής μπορούσε να καρπωθεί κέρδη από αυτές τις
εκτιμήσεις, αν πουλούσε δολάρια πριν από μερικούς μήνες.

Ορισμένοι επενδυτές μπορούν να το επιτύχουν αυτό, αλλά είναι πολύ πιο δύσκολο
από όσο ακούγεται. Όπως ο μεγάλος Βρετανός οικονομολόγος Τζων Μέιναρντς Κέυνς
προειδοποίησε, πριν από 75 χρόνια, «οι αγορές μπορούν να συνεχίσουν να
συμπεριφέρονται παράλογα περισσότερο από όσο κάποιος μπορεί να παραμένει
λογικός». Με άλλα λόγια, ακόμη και αν γνωρίζεις ότι τελικά το δολάριο θα
πέσει, μπορεί να χρεοκοπήσεις, αν όλοι πιστεύουν ότι το δολάριο θα συνεχίσει
την ανοδική του πορεία.

Συμπεριφορά

Έτσι, είναι συχνά πιο ασφαλές να… πηγαίνεις με το κοπάδι, ακόμη και αν
πιστεύεις ότι το κοπάδι κινείται προς τη λανθασμένη κατεύθυνση. Για τον ίδιο
λόγο ο Κέυνς περιέγραψε τις χρηματιστηριακές αγορές ως διαγωνισμούς ομορφιάς,
στους οποίους κάθε κριτής δεν επιλέγει την πιο όμορφη με βάση την κρίση του,
αλλά τη διαγωνιζόμενη που πιστεύει ότι θα επιλεγεί από τους άλλους κριτές.
Πράγματι, όταν οι τιμές των μετοχών στην Αμερική έφθασαν σε αστρονομικά
επίπεδα, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, οι αυθεντίες και οι επενδυτικοί
τραπεζίτες επανέλαβαν τις ηλίθιες θεωρίες και εξηγήσεις τους. Τώρα, γνωρίζουμε
ότι ορισμένες από αυτές τις εξηγήσεις είχαν το στοιχείο της εξαπάτησης. Πολλές
επενδυτικές τράπεζες επεδίωξαν την αύξηση των προμηθειών για την παροχή
υπηρεσιών τους σε εταιρείες, πλασάροντας τις μετοχές των τελευταίων στο αδαές
επενδυτικό κοινό.

Σε γενικές γραμμές, οι «αυθεντίες» απλώς τρέχουν μαζί με το κοπάδι. Καθώς οι
τιμές των μετοχών ανέβαιναν στα ύψη, δημιουργούσαν θεωρίες για να
δικαιολογήσουν την άνοδο. Μια βαθύτερη ανάλυση θα τους έλεγε ότι η άνοδος θα
ήταν βραχύβια.

Μερικοί αναλυτές κατάλαβαν τι συμβαίνει. Ο οικονομολόγος Ρόμπερτ Σίλερ, του
πανεπιστημίου Γιέιλ, εξήγησε με ξεκάθαρο τρόπο σε ένα βιβλίο του τους λόγους
για τους οποίους οι τιμές των μετοχών θα πέσουν. Ο κορυφαίος οικονομικός
αρθρογράφος Μάρτιν Γουλφ της βρετανικής οικονομικής εφημερίδας «Financial
Times», ξεχώρισε και πάλι, προειδοποιώντας επιμόνως – και σωστά – ότι το
αμερικανικό χρηματιστήριο θα επιστρέψει, τελικά, στα ιστορικά κανονικά του
επίπεδα.

Ωστόσο, τα πραγματικά οικονομικά κόστη, που δημιουργήθηκαν από την ψυχολογία
του κοπαδιού, ήταν υψηλά. Η υπερβολική άνοδος της αμερικανικής
χρηματιστηριακής αγοράς οδήγησε σε υπερεπενδύσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και
στην ύφεση, όταν, τελικά, έσκασε η φούσκα. Η ισχύς του δολαρίου οδήγησε σε
λανθασμένες επενδυτικές αποφάσεις. Επίσης, οι ίδιες υπερβολικές διακυμάνσεις
στις ισοτιμίες των νομισμάτων των αναδυόμενων οικονομιών προκάλεσαν τον ίδιο
κύκλο, ανοδικής οικονομικής έκρηξης και ύφεσης, στην Ασία και στη Λατινική
Αμερική, τα τελευταία πέντε χρόνια.

Οι λύσεις

Τι πρέπει, λοιπόν, να γίνει τώρα; Είναι σίγουρο ότι οι κορυφαίες επενδυτικές
τράπεζες πρέπει να γίνουν περισσότερο σοβαρές στην εκπαίδευση και στην
πιστοποίηση των αναλυτών τους για την παροχή γνώσης, αντί ανοησίας, στις
δημόσιες εκτιμήσεις τους. Τα υπεύθυνα μέσα μαζικής ενημέρωσης θα πρέπει να
ελέγχουν κριτικά τις οικονομικές τάσεις, αντί να συμβαδίζουν με την κοινή
γνώμη. Επιπλέον, οι ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι πρέπει να βρίσκονται σε
μεγαλύτερη ετοιμότητα, για να εξηγούν πώς οι τιμές στις χρηματοπιστωτικές
αγορές αντανακλούν τις θεμελιώδεις οικονομικές αξίες, ακόμη και αν αυτό δεν
είναι αληθές σε βραχυπρόθεσμη βάση. Τελικά, η ενίσχυση των ελέγχων στις
χρηματοπιστωτικές αγορές ίσως θα μπορέσει να επιβραδύνει τις ροές χρήματος,
που δημιουργούν τις υπερβολές. Ο Κέυνς μίλησε για ορισμένα από αυτά τα
προβλήματα πριν από πολλά χρόνια. Γι’ αυτό δεν θα πρέπει να περιμένουμε
θεαματικές αλλαγές στη συμπεριφορά των αγορών. Οι επενδυτές πρέπει να
προσέχουν.

(c) Project Syndicate, Ιούνιος 2002