Αργοσαρωνικός: ένας απέραντος πανάρχαιος οικισμός

Κάτω από τη μύτη των αρχαιολόγων, στην καρδιά του Αργοσαρωνικού, στον Πόρο,
κρυβόταν μέχρι πέρυσι ένας τελείως άγνωστος πρωτοελλαδικός οικισμός έκτασης
περίπου 20 στρεμμάτων. Μια μεγάλη μυκηναϊκή εγκατάσταση βρέθηκε στην έρημη
βραχονησίδα Μόδι και άρχισε να ανασκάπτεται πέρυσι, ενώ ύστερα από αναζήτηση
εκατό χρόνων βρέθηκε επιτέλους η μυκηναϊκή πόλη της Σαλαμίνας. Επίσης και
δεκάδες άλλες αρχαιολογικές θέσεις της προϊστορίας βρέθηκαν χάρη στον Άδωνι
Κύρου. Ιδού η εικόνα που μας «αποκαλύπτει» σήμερα ο Αργοσαρωνικός και οι
πανάρχαιοι τόποι του, με βάση τα πιο ενδιαφέροντα αρχαιολογικά ευρήματα της
τελευταίας τριετίας.

2500 π.Χ. Ενώ τα τείχη των Μυκηνών και το μινωικό ανάκτορο της Κνωσού
δεν υπάρχουν καν στον χάρτη, στον μυχό του κόλπου του Ναυπλίου, στη Λέρνα,
μπορεί κάποιος να επισκεφθεί μια μεγάλη έπαυλη με στέγη από κεραμίδια. Μπορεί
ακόμα να επισκεφθεί μια πολυάνθρωπη πόλη στην Τίρυνθα, πριν ξανοιχθεί προς την
άκρη της Αργολικής Χερσονήσου.

Αυτή η ελάχιστα γνωστή εποχή και ο πολιτισμός της, ο πρωτοελλαδικός, άρχισε να
γίνεται γνωστός από τη Λήμνο, την Τρωάδα, τα νησιά του Β.Α. Αιγαίου, ενώ την
ίδια εποχή οι Κυκλάδες ήταν το κέντρο ενός άλλου πολιτισμού με ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά. Ο Σαρωνικός, αν και αποτελεί το «πέρασμα» προς βορράν και προς
ανατολάς, έλειπε από τον χάρτη.

Ακόμη δεν έχει βεβαιωθεί τι λαός ήταν αυτός που κατοικούσε στα παράλια και τα
νησιά. Ούτε τι γλώσσα μιλούσε. Γνωρίζουμε όμως ότι αυτοί οι άνθρωποι ζούσαν σε
υψώματα κοντά στη θάλασσα, αγαπούσαν τα ταξίδια και ασκούσαν εμπορικές
δραστηριότητες. Είχαν χειροποίητα καλοφτιαγμένα αγγεία και σκεύη από πηλό,
λίθινα εργαλεία και προς το τέλος της εποχής τους συγχωνεύθηκαν με τους
Έλληνες της μυκηναϊκής εποχής.

Τους συναντούμε παντού. Στο έρημο σήμερα νησάκι Δοκός, στη στροφή από τον
Αργολικό Κόλπο προς τα νερά του Σαρωνικού, βρέθηκαν δύο πρωτοελλαδικές
εγκαταστάσεις. Σε αυτούς τους ανθρώπους κατευθυνόταν το κυκλαδίτικο πλοίο που
ήταν φορτωμένο με κάθε λογής αγγεία όταν βυθίστηκε το 2200 π.Χ. αφήνοντας στον
βυθό 12.000 θραύσματα.

Στο κέντρο του Σαρωνικού δέσποζε από τη σημερινή «Κολώνα» της Αίγινας
το οχυρό τείχος της πρωτοελλαδικής πόλης που έζησε επί πολλούς αιώνες. Ένα από
τα σπίτια της ήταν σοβατισμένο με λευκό πηλό και χρώμα.

Στη γλώσσα της στεριάς, στα απέναντι από τα ιαματικά λουτρά, Μέθανα, υπήρχε
άλλος οικισμός. Όμως ούτε η Ερμιόνη ήταν άγνωστη στους Πρωτοελλαδίτες. Το νησί
της Ύδρας δεν ήταν σκέτος βράχος όπως είναι σήμερα. Είχε άφθονα νερά. Ο Άδωνις
Κύρου βρήκε μάλιστα ένα υδρομαστευτικό έργο της μυκηναϊκής εποχής. Από αυτά
πήρε και το όνομά της. Ο μεγαλύτερος οικισμός, από τις δέκα εγκαταστάσεις που
έχουν εντοπισθεί – ήταν στο έρημο σήμερα οροπέδιο της Επισκοπής – δεν έχει
ακόμα ανασκαφεί.

Κτιστά σπίτια και σφραγίδες εμπορίου

Ένας καλοκτισμένος μεγάλος και οργανωμένος οικισμός ηλικίας 4.500 ετών, αποκαλύπτεται τώρα στον Κάβο – Βασίλη του Πόρου, στην καρδιά του Σαρωνικού

1. Κάβο Βασίλης. Ένας πολύ εκτεταμένος οικισμός της πρωτοελλαδικής
εποχής – είκοσι στρεμμάτων – άρχισε να αποκαλύπτεται μόλις πέρυσι σε ένα έρημο
διάσελο κοντά στον σκουπιδότοπο του Πόρου, ύστερα από υπόδειξη του Αδώνιδος
Κύρου. Περιλαμβάνει πολλά κτιστά σπίτια, που οι τοίχοι τους σώζονται σε ύψος 1
μ. – ένα από αυτά με κάτοψη μεγάρου έχει πλακόστρωτους δρόμους – πράγμα σπάνιο
για το 2500 π.Χ. Το πιο ενδιαφέρον εύρημα – εκτός από τα πιθάρια και τα
οικιακά σκεύη – ήταν δύο σφραγίδες με χαράγματα, μια λίθινη και μια πήλινη,
που αποτελούν ένδειξη άσκησης εμπορίου, όπως βέβαια και οι λεπίδες οψιανού που
εισήχθησαν από τις Κυκλάδες.

2. Μόδι. Σήμερα είναι μια δυσπρόσιτη ακατοίκητη βραχονησίδα 900μ.
Χ300μ., ένα χιλιόμετρο ανατολικά του Πόρου, που λέγεται και Λιοντάρι, γιατί το
σχήμα του νησιού θυμίζει λιοντάρι καθισμένο.

Σε ένα πλάτωμα πάνω από τη θάλασσα, η έφορος αρχαιοτήτων κ. Ελένη Κονσολάκη,
ύστερα από υπόδειξη και παράδοση αρχαιοτήτων εκ μέρους του κ. Αδώνιδος Κύρου,
ανασκάπτει από το 1999 ένα μεγάλο οικοδομικό συγκρότημα της μυκηναϊκής εποχής
με πολλά ευρήματα – κύπελλα, κύλικες, οστέινη επένδυση ξύλινου κιβωτίου, μέσα
στο οποίο υπήρχε ταφή βρέφους, σφραγίδες από στεατίτη και το πιο σημαντικό
εύρημα είναι τμήμα ενός χάλκινου ταλάντου, που είναι ασφαλώς εισαγόμενο και
υποδηλώνει για άλλη μια φορά την ύπαρξη εμπορίου. Ο οικισμός του 13ου αιώνα
εγκαταλείφθηκε κατά τον 12ο αιώνα και υπάρχει στρώμα πυρκαγιάς. Το
σημαντικότερο εύρημα ήταν ένα μικρό θραύσμα αγγείου με το κάτω μέρος δύο
ανδρών που φορούν χιτώνα με κρόσσια.

Το γενικό επίπεδο των κινητών ευρημάτων στο Μόδι μαρτυρεί την ύπαρξη μιας καλά
οργανωμένης κοινότητας και όχι απλώς μιας ομάδας φτωχών κτηνοτρόφων ή
ευκαιριακών πειρατών, σημειώνει η αρχαιολόγος κυρία Κονσολάκη.

Μια δίδυμη τριγωνική πύλη και το θυρωρείο της, από τις ανασκαφές στο μυκηναϊκό άστυ της Σαλαμίνας, έδωσε ευρήματα από τη ζωή της φρουράς

3. Σαλαμίνα. Σε δασώδη απάτητη περιοχή, απέναντι από την Αθήνα και την
Αίγινα, στα Κανάκια, ο καθηγητής της Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
κ. Γιάννος Λώλος αποκαλύπτει εκτεταμένο μυκηναϊκό οικιστικό κέντρο με διπλή
ακρόπολη-πυρήνα της πόλης, υπολογιζομένης έκτασης 45 στρεμμάτων και
δορυφορικούς οικισμούς. Εδώ τοποθετεί την χαμένη αρχαία πόλη της Σαλαμίνας που
είχε ερημωθεί ήδη από την εποχή του Στράβωνα.

Από το 2000 που ξεκίνησε η ανασκαφή ήρθαν στο φως δύο μεγάλα κτίρια, του
13ου-2ου αιώνα. Ένα από αυτά φαίνεται ότι ήταν βιοτεχνικό κέντρο, όπου
βρέθηκαν μάζες ορυκτών χρωμάτων αλλά και «ασαμίνθων» (πήλινων λουτήρων), το
άλλο περιλαμβάνει μια δίδυμη τριγωνική οχυρή είσοδο-πύλη στο τέλος της
ανηφορικής λιθόστρωτης οδού που οδηγούσε στην ακρόπολη από το λιμάνι και είχε
και ειδικό… θυρωρείο.

Στα ευρήματα συγκαταλέγονται ένα λίθινο βλήμα σφενδόνης και εργαλείο για τα
βέλη που υποδηλώνουν, σύμφωνα με τον κ. Λώλο, «εμπλοκή τοξοτών και σφενδονητών
σε πολεμικές συγκρούσεις». Το πιο ενδιαφέρον εύρημα ήταν ένα κομμάτι καθαρού
χαλκού, ένα «χύμα» εισηγμένο από την Κύπρο, που τεκμηριώνει τη σύνδεση με το
νησί της Αφροδίτης, όπου υπάρχει η άλλη Σαλαμίνα. Η πόλη που εποπτεύει δύο
φυσικά λιμάνια ερημώθηκε, όπως και τα άλλα μυκηναϊκά πολιτικά κέντρα, λίγο
πριν από το 1150 π.Χ.

Κάθε ακρωτήρι και ίχνη ζωής

Χαρακτηριστικό σκεύος καθημερινής χρήσης από πηλό, ηλικίας 4.500 ετών, από τον πρωτοελλαδικό οικισμό που ανακαλύφθηκε πρόσφατα στον Κάβο Βασίλη του Πόρου

Οι Σπέτσες έχουν δύο οικισμούς, στην Αγία Μαρίνα και την Αγία Παρασκευή, ενώ
πρωτοελλαδικά στοιχεία βρέθηκαν και στη Σπετσοπούλα. Η Σαλαμίνα έχει άλλους
δύο οικισμούς. Παντού όμως οι ακτές είναι γεμάτες με μικρές εγκαταστάσεις. Για
να βρει κάποιος μια πραγματικά αξιόλογη πόλη αυτής της εποχής πρέπει να φθάσει
ώς τον Άγιο Κοσμά της Αττικής. Κοντά στην παραλία οι Κυκλαδίτες είχαν
οργανώσει μια ολόκληρη αποικία από όπου εμπορεύονταν με τους Πρωτοελλαδίτες
που κατοικούσαν στο Κερατσίνι, τα Καμίνια, τα Αστέρια της Γλυφάδας κ.ά. Όμως,
ισχυρές είναι οι εγκαταστάσεις Κυκλαδιτών προς τη μεριά του Αιγαίου, στο
Λαύριο, τη Ραφήνα και τον Μαραθώνα. Γενικότερα όμως, όλες οι ακτές, ιδιαίτερα
όπου υπάρχει κάποιο ακρωτήριο με μικρό λιμάνι, είναι γεμάτες από τα
προϊστορικά ίχνη κατοίκησης, συχνά απλές εγκαταστάσεις για το φόρτωμα και το
ξεφόρτωμα.

Γιατί όμως κοντά στα ακρωτήρια; Μα, για να μπορούν να «δένουν» τα πλοιάρια από
την μια ή την άλλη πλευρά, ανάλογα με τον καιρό. Η ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας
ήταν μεγάλη. Το χαρακτηριστικό της ότι τα πλοιάρια ταξίδευαν μόνο στη διάρκεια
της ημέρας. Τα πληρώματα διανυκτέρευαν στη στεριά, όπου έπαιρναν νερό. Γι’
αυτό και οι ακτές ολόκληρης της Ελλάδας είναι γεμάτες από τα ίχνη τους.
Αργότερα, η ναυσιπλοΐα εξελίχθηκε και πολλοί σταθμοί, αν και είχαν νερό,
εγκαταλείφθηκαν. Όμως δεν ξεχάσθηκαν από τους ανθρώπους που επέστρεφαν σ’ αυτά
τα μέρη για να βρουν καταφύγιο σε εποχές αναταραχής.

Οι άνθρωποι της πρωτοελλαδικής εποχής επικοινωνούσαν διά θαλάσσης.
Καλλιεργούσαν όμως τη γη, όπου συχνά διαμόρφωναν άνδηρα, έβοσκαν κοπάδια,
κυνηγούσαν. Ένα χαρακτηριστικό εύρημα στις εγκαταστάσεις τους είναι ο οψιανός,
ένα σκουρόχρωμο ηφαιστειακό υλικό που εισαγόταν από τη Μήλο για την κατασκευή
διαφόρων αιχμηρών εργαλείων. Τα μέταλλα λιγοστά, έφθαναν από το Βόρειο Αιγαίο.
Ζούσαν σε οργανωμένες κτιστές κατοικίες μεγάλων διαστάσεων με πολλά δωμάτια.
Οι πόλεις τους είχαν δρόμους και πολεοδομικό σύστημα και συνδέονταν με οδικό
δίκτυο. Έθαβαν τους νεκρούς τους με διάφορους τρόπους ­ καύση, ταφή σε λάκκους
ή κτιστούς τάφους, σε οργανωμένα νεκροταφεία στις άκρες των πόλεων και η
κεραμική τους είναι εντυπωσιακή σε ποιότητα, κομψότητα, ποικιλία σχημάτων.

Τα μεγάλα κέντρα του πολιτισμού τους βρίσκονται βορειότερα, στη Λήμνο,
τη Σκύρο, την Εύβοια. Ο Αργοσαρωνικός βρίσκεται στις παρυφές αυτού του κόσμου.
Όμως εδώ διασταυρώνονται οι επιρροές από τις Κυκλάδες, τη Λήμνο και την Κρήτη,
εδώ δοκιμάζεται ο δυναμισμός και η αντοχή του και κυοφορείται ο νέος
μυκηναϊκός πολιτισμός. Γι’ αυτό και εντυπωσιάζει η εύρεση μεγάλου οικισμού με
καθαρά πρωτοελλαδικά χαρακτηριστικά στην καρδιά του Μυρτώου Πελάγους, στο
έρημο νησάκι Παραπόλα.