Μεγάλο υψόμετρο, αργός θάνατος…

Στα… ψηλά του πλανήτη, οι ανθρώπινες κοινότητες ζουν στα όρια. Στην Ελλάδα,
η εγκατάλειψη και η πληθυσμιακή μείωση στα ορεινά είναι συνεχής και
αυξανόμενη. Τους ορεινούς όγκους διαγράφουν χωριά-φαντάσματα και χωριά που
κατοικούνται από μερικές δεκάδες ηλικιωμένους και μόνο. Τα βουνά της Κίνας,
πάλι, φιλοξενούν τους πιο φτωχούς ανθρώπους της Γης, ενώ οι περισσότερες
οικογένειες εκεί διαλύονται: οι άνδρες πρέπει να μεταναστεύσουν για να
μπορέσουν να επιβιώσουν και όλο και πιο πολλές γυναίκες αναζητούν δουλειά στα
εργοστάσια και τις βιοτεχνίες των κοντινών πόλεων.

Το 2002 έχει χαρακτηριστεί ως παγκόσμιο έτος βουνών και η μελέτη που
δημοσίευσε μόλις το ερευνητικό ινστιτούτο Panos (εδρεύει στη Μ. Βρετανία),
στην οποία συνεργάστηκαν οι μεγαλύτεροι φορείς για την προστασία των βουνών
και των ανθρώπων τους, σε ολόκληρο τον κόσμο, περιγράφει την εικόνα με τα
μελανότερα των χρωμάτων: «Παρ’ όλο που τα φυσικά αποθέματα στα βουνά
πλεονάζουν, δεν υπάρχει ικανό ανθρώπινο δυναμικό για να τα αξιοποιήσει»,
σημειώνουν οι συντάκτες της μελέτης. «Όσοι άνθρωποι υπάρχουν δεν έχουν τη
δυνατότητα να αναπτυχθούν, καθώς το 80% του ορεινού πληθυσμού, παγκοσμίως, ζει
κάτω από τα όρια της φτώχειας».

Οι ερευνητές του ινστιτούτου Panos πραγματοποίησαν, τα τελευταία δύο χρόνια,
περίπου 300 συνεντεύξεις με ανθρώπους των βουνών: αγρότες, δασκάλους,
κληρικούς, άνδρες και γυναίκες, νέους και ηλικιωμένους που ζουν στα ορεινά του
Μεξικού, του Περού, της Κένυας, της Αιθιοπίας, της Πολωνίας, του Πακιστάν, της
Ινδίας, του Νεπάλ, της Κίνας… Ανατρέχουν στα δικά τους λόγια για να
περιγράψουν τις αντίξοες συνθήκες και τις δυσκολίες σε κάθε περιοχή. «Αυτά τα
βουνά μας πνίγουν. Δεν αφήνουν χώρο για ανάπτυξη, για ποιότητα ζωής. Δεν
υπάρχει άλλη λύση για τους ανθρώπους από το να φύγουν», λέει ο Μωυσής, ένας
36χρονος δάσκαλος που ζει στην οροσειρά Ελγκόν της Κένυας.

Στην Ελλάδα, η εικόνα είναι κάπως διαφορετική. Ερευνητές, όπως η κ.
Έρση Ζακοπούλου, από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) παρατηρούν το
εξής παράδοξο: «παρ’ όλο που μια σειρά από κοινωνικούς, οικονομικούς,
αγροτικούς και πολιτικούς παράγοντες οδήγησαν στην εγκατάλειψη των ορεινών
χωριών, τα περισσότερα από αυτά αναπνέουν ακόμη, αρνούνται να πεθάνουν.
Παίρνουν ζωή είτε από μικρές οικοτουριστικές παρεμβάσεις και προγράμματα, είτε
– κυρίως – από τους ανθρώπους που επιστρέφουν. Είναι εκείνοι που κατάγονται
από το χωριό, μετανάστευσαν σε πόλεις της Ελλάδας ή του εξωτερικού, αλλά
διατηρούν δυνατούς δεσμούς με τον τόπο τους – βρίσκονται εκεί, επενδύουν,
ζουν, έστω και για μερικούς μήνες το χρόνο». Σύμφωνα με την ίδια, παρά την
τάση απερήμωσης, οι εναλλακτικές μορφές τουρισμού και οι «επαναπατριζόμενοι»
κάτοικοι αποτελούν τις κύριες πηγές ανάπτυξης των ελληνικών ορεινών κοινοτήτων.

Στα βουνά της Ηπείρου

Σύμφωνα με το ινστιτούτο Panos, η ορθολογιστική διαχείριση των υδάτινων αποθεμάτων οφείλει να αρχίσει από τα βουνά – εκεί απ’ όπου πηγάζει το 60%-80% του πόσιμου νερού, εκεί όπου ζει το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού

Η ομάδα των Γάλλων και Ελλήνων κοινωνιολόγων έφτασε για πρώτη φορά στα βουνά
της Ηπείρου το 1958. «Τότε είχαμε την αίσθηση ότι η Πυρσόγιαννη αργόσβηνε και
ότι την αντικρύζαμε λίγο πριν από την εξαφάνισή της», αναφέρει ο Henri
Mendras, o οποίος οργάνωσε την ερευνητική αποστολή για το γαλλικό Κέντρο
Κοινωνικών Ερευνών. Τριάντα χρόνια αργότερα ξαναβρέθηκε στην ίδια περιοχή,
μαζί με Έλληνες ειδικούς: τον κ. Στάθη Δαμιανάκo, καθηγητή Κοινωνικών
Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Paris Χ, την κ. Έρση Ζακοπούλου και τον κ.
Χαράλαμπο Κασίμη, ερευνητές στο ΕΚΚΕ και τον Βασίλη Νιτσιάκο, καθηγητή
Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων για να δει τι απέγιναν οι ορεινές
κοινότητες που είχε μελετήσει τότε. Για να διαπιστώσει πως «η Πυρσόγιαννη
είναι πάντα ετοιμοθάνατη, αλλά πάντα ζωντανή, πάντα αναζωογονημένη από την
αμερικανική, αυστραλιανή και αθηναϊκή διασπορά της».

Η Πυρσόγιαννη, το Γρεβενίτι και η Αετόπετρα, τα χωριά που επίσης μελέτησε ξανά
ύστερα από 30 χρόνια η ομάδα των ειδικών, αρνούνται να πεθάνουν. «Η
Πυρσόγιαννη, ένα χωριό απόμαχων και ηλικιωμένων είναι παρόμοιο με εκατοντάδες
άλλα ορεινά χωριά στην Ελλάδα τα οποία φυτοζωούν, αφού δεν μπορούν να ζήσουν
πραγματικά ως κοινότητες, αλλά διακρίνονται από μια παράξενη ζωντάνια και μια
έντονη συσπείρωση των Πυρσογιαννιτών της διασποράς», σημειώνει η κ.
Ζακοπούλου, αγροτική κοινωνιολόγος στο ΕΚΚΕ.

Η ιστορία της Πυρσόγιαννης είναι πλούσια σε στιγμές πολιτισμικής και
οικονομικής ακμής αλλά και έντονης παρακμής. Οι τεχνίτες του χωριού, που
ταξίδευαν πάντα για πολλούς μήνες, κτίζοντας πέτρινα σπίτια σε πόλεις της
ηπειρωτικής Ελλάδας, της Αλβανίας, της Σερβίας ή ακόμη και της Αφρικής,
αρχίζουν να χάνουν την αίγλη τους γύρω στο 1935. Κι όσο οι νέες τεχνικές
κατασκευής εξαπλώνονται στην Ελλάδα, τόσο μεγαλύτερο είναι το οικονομικό
πλήγμα που δέχεται το χωριό. Το «τελειωτικό χτύπημα» δίνει το μεταναστευτικό
κύμα της δεκαετίας του ’60, το οποίο, όπως εξηγούν οι ειδικοί, «στερεί
οριστικά την Πυρσόγιαννη από τις νέες γενιές της». Οι κάτοικοί της φεύγουν για
τη Γερμανία, το Βέλγιο, την Αυστραλία, ή διασκορπίζονται σε ελληνικές πόλεις
όπως τα Γιάννενα, η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Ηγουμενίτσα, η Πάτρα, το Αγρίνιο,
η Άρτα, το Ναύπλιο, ο Βόλος… Μετά το 1980, πολλοί από τους ανθρώπους αυτούς,
γερασμένοι πια, χωρίς να μπορούν να προσφέρουν ανανέωση των γενεών, επιστρέφουν.

4.000 χωριά – φαντάσματα στην Ελλάδα

Για χρόνια, οι κάτοικοι των ορεινών περιοχών της Ελλάδας πάλεψαν σε δύσκολη γη να διατηρήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία. Μέχρι που δεν άντεξαν κι έφυγαν. Μετά την ένταξη της χώρας στην Ε.Ε., οι κτηνοτροφικές επιδοτήσεις έδωσαν μόνον μια ανάσα στις κοινωνίες των βουνών

Από τα χωριά-φαντάσματα (υπάρχουν περίπου 4.000 σε ολόκληρη την Ελλάδα κι
είναι εκείνα που δεν έχουν ούτε έναν κάτοικο) τα περισσότερα είναι ορεινά.
«Εγκαταλελειμμένα χωριά και ορεινές κοινωνίες που εκμηδενίστηκαν υπάρχουν σε
ολόκληρη τη χώρα, ωστόσο αντιμετωπίζονται ως ακραία περιστατικά», θα πει η κ.
Έρση Ζακοπούλου από το ΕΚΚΕ. «Συνήθως, οι ορεινές κοινότητες επιβιώνουν ακόμη
και με ελάχιστους κατοίκους – 20, 25, 40»… Εκτός από τα χωριά που
εγκαταλείφθηκαν λόγω γεωλογικών αλλαγών (κατολισθήσεις, όπως στην Παλιά Μηλιά
των Γρεβενών) ή εξαιτίας του Εμφυλίου (αρκετά χωριά της Πρέσπας και ολόκληρης
της Ηπείρου και της Βόρειας Ελλάδας), πολλά ήταν εκείνα που, μετά τον
εκσυγχρονισμό και την εντατικοποίηση της γεωργίας, δεν μπορούσαν πια να
συντηρήσουν τους ανθρώπους τους. Χαρακτηριστική είναι η ιστορία των χωριών
Κρωμνικό, Λιβερά και Ίμερα στον νομό της Ξάνθης. Τα χωριά που βρίσκονται μέσα
σε άγρια βουνά και απέχουν περίπου δύο ώρες περπάτημα από τον Νέστο, μέχρι το
1923 τα κατοικούσαν Μουσουλμάνοι και αργότερα, με τις ανταλλαγές πληθυσμού,
Πόντιοι πρόσφυγες από τη Σαμψούντα. Πάλεψαν σκληρά, κάτω από αντίξοες συνθήκες
για να καλλιεργήσουν μικρές εκτάσεις γης (όπου μπορούσαν να φυτρώσουν μόνο
καπνά) και να αξιοποιήσουν τα βοσκοτόπια. Τελικά, γύρω στα 1965, οι
περισσότεροι κάτοικοι κατέβηκαν σε πεδινές περιοχές και στα χωριά έμειναν μόνο ερείπια.

Τα περισσότερο απειλούμενα όρη

* Ευρωπαϊκές Άλπεις (τουριστική ανάπτυξη, ατμοσφαιρική ρύπανση,
εξαφάνιση παραδοσιακών μορφών καλλιέργειας, εξαιτίας της μετανάστευσης)

* Ιμαλάια (αποψίλωση δασών, ξυλεία, πολεμικές συγκρούσεις,
μετανάστευση, άνιση μεταχείριση των ορεινών μειονοτήτων)

* Βραχώδη Όρη, δυτικές ΗΠΑ (ανάπτυξη, εγκαταστάσεις αναψυχής, κατασκευή
οικισμών, κλιματικές αλλαγές)

* Οροσειρά Άμπερ, Μαδαγασκάρη (80% των δασών έχουν μετατραπεί σε
γεωργικές εκτάσεις ή ορυχεία)

* Καρπάθια Όρη, οροσειρά Τάτρα, Σλοβακία, Πολωνία (αυξημένη τουριστική
ανάπτυξη, ατμοσφαιρική ρύπανση).

LINKS

http: //www.mountains2002.org

http: //www.mountainforum.org

http: //www.peopleandplanet.net

http: //www.mountainvoices.org