Διδάσκεται ή διδάσκει η Τέχνη;

Όργανα μετρήσεων, και δείγματα εργασίας από την έκθεση για τα πενήντα χρόνια της Σχολής Καλών Τεχνών Τήνου

Εύνοια της Θεάς Τύχης ήταν η εμπειρία από την επίσκεψη σε εικαστικά εργαστήρια
τριών διαφορετικών κατευθύνσεων, και σπεύδω να τη μοιραστώ με τους αναγνώστες
της στήλης. Στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, όλα τα τμήματα «άνοιξαν» τις
θύρες τους (5, 6 Ιουνίου) σε επισκέπτες, προσφέροντας μια άτυπη έκθεση
διδακτικών μεθόδων και αποτελεσμάτων, στους ελάχιστους που το πληροφορηθήκαμε.
Τις ίδιες περίπου ημέρες, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων
παρουσιάστηκαν τα «50 χρόνια προσφοράς της Σχολής Καλών Τεχνών της Τήνου», ενώ
το πρωί της 5ης Ιουνίου στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, ζήσαμε τον Αλέκο
Φασιανό καθώς ζωγράφιζε με τις κρατούμενες!

Αν αυτό το σημείωμα γραφόταν σε τρία μέρη, το πρώτο θα είχε τον τίτλο
«Πώς διδάσκεται η σύγχρονη τέχνη από το αρχαιότερο Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα
της χώρας», το δεύτερο «Πώς επιβιώνει η παραδοσιακή τηνιακή γλυπτική» και το
τρίτο «Πώς καλείται η ζωγραφική να βοηθήσει στην ψυχική επανόρθωση των
φυλακισμένων». Υπάρχει και ένα τέταρτο, πιο θεωρητικό, και αφορά στην ίδια τη
μοίρα της τέχνης, σε μια εποχή που όλα τυποποιούνται, ακόμη και η ατομική
ιδιαιτερότητα, που το «ωμό» γίνεται «ψημένο» για να θυμηθούμε τον μεγάλο
ανθρωπολόγο του πολιτισμού Κλ. Λεβί-Στρος.

Στην έκθεση της ΑΣΚΤ είδαμε τα πάντα. Ένα αχανές πρώην εργοστάσιο, μεγάλα
εργαστήρια για ζωγραφική, γλυπτική, χαρακτική, ψηφιδωτό, βίντεο, αγιογραφία,
κατασκευές, άφθονα υλικά για πειραματισμούς, εκατοντάδες φοιτητές να
τριγυρνούν, ελάχιστους φιλότεχνους, πολλούς καλλιτέχνες που παλιότερα
κατηγορούσαν το κατεστημένο με μανία και τώρα είναι κρατικοί
υπάλληλοι-καθηγητές. Στη σχολή «μαστορικής» της Τήνου, είδαμε αντίγραφα από
αρχαία αγάλματα ή από στερεότυπα της νεώτερης παράδοσης και εργαλεία. Και στο
εργαστήριο των φυλακών, γυναίκες που καλλιεργούν την ατομική έκφρασή τους για
να κατακτήσουν έναν τρόπο αυτοέκφρασης και αυτοεκτίμησης πιο δημιουργικό απ’
αυτόν που τις οδήγησε σε παράνομες ενέργειες.

Θα μου μείνει αλησμόνητη η εικόνα του Φασιανού να ζωγραφίζει με τις
κρατούμενες και να συζητά για «την πλατωνική Ιδέα των πραγμάτων που κρύβουμε
μέσα μας και η οποία απελευθερώνεται με την τέχνη και μας αναδεικνύει σε
έμπρακτους εκπροσώπους του Θείου». Διαπίστωσα ιδίοις όμμασι, ότι η ψυχική
αποκατάσταση των κρατουμένων έκανε μεγάλα βήματα από την ώρα που αφοσιωνόταν
στη ζωγραφική ή και σε άλλες τέχνες όπως ο αργαλειός και το κόσμημα. Η λέξη
συγχαρητήρια – προς υπεύθυνους και κρατούμενες – είναι λίγη για όσα νιώσαμε σ’
αυτό τον χώρο όπου η τέχνη αναλάμβανε πάλι τον πανάρχαιο ηθικοπλαστικό ρόλο
της.

Μπροστά στα εκθέματα της Τηνιακής Σχολής, με ψυχικό σφίξιμο ζήσαμε τη
δύσκολη μοίρα της νεοελληνικής παραδοσιακής γλυπτικής. Για αιώνες, τα
περιπλανώμενα σινάφια των Τηνίων τεχνιτών, τριγύριζαν στη Μεσόγειο και
στόλιζαν αρχοντικά, οικογενειακούς τάφους και πλατείες, με γλυπτά μοναδικής
επιδεξιότητας. Χωρίς κρατική βοήθεια, αντιπαλεύοντας τα πλαστικά διακοσμητικά
και την εγκεφαλική τέχνη των πανεπιστημιακών σχολών, η Σχολή προσπαθεί
φιλότιμα να συνεχίσει την πατροπαράδοτη μαστοριά.

Με εξαίρεση τα εργαστήρια των εφαρμοσμένων τεχνών, στην πανηγυρίζουσα ΑΣΚΤ
αισθανθήκαμε σαν σε μια Πομπηία. Νεοσσοί της έρευνας στα καλλιτεχνικά μέσα ή
στην ψυχική ιδιαιτερότητα, αλλά θεωρητικά μόνον, αφού ήταν εξαιρετικά φανερή η
απουσία ηθικών (με την έννοια του Ι. Καντ) ερωτημάτων από τη διδασκαλία που
φαίνεται να δέχονται: Γιατί ζωγραφίζω; Πώς θα κάνω καλύτερο αυτό που ψάχνω;
Για λογαριασμό ποιανού; Ποιος πληρώνει με τη φορολογία του τη δική μου
ελευθερία να «παίζω και να βρίσκω»;

Στους δύο τελευταίους αιώνες, οι μισοί ζωγράφοι κατηγορούσαν τους παλιότερους
ως απλούς μπογιατζήδες. Πολύ φοβάμαι όμως – το είχαμε γράψει αναλυτικότερα και
πριν από χρόνια – ότι από την ώρα που οι καλλιτεχνικές επαναστάσεις γίνονται
κρατικό διδακτικό πρόγραμμα, το οποίο συστηματικά αγνοεί την τοπική
πολιτισμική ιδιαιτερότητα και την ηθική αυτοπειθαρχία, μάλλον για μια ιδιότυπη
σχολή «γενιτσάρων» πρόκειται. Αρετή χρειάζεται η γνώση για να αποφυλακίζει
νόημα και στόχο ζωής.