Ανάγνωση και υποκριτική

Η Δήμητρα Χατούπη στην παράσταση «Ο Ζυλ και η νύχτα» που παρουσιάστηκε στο «Θέατρο του Νέου Κόσμου»

Δεν χρειάζεται, νομίζω, να επαναλάβω τα αυτονόητα, εξάλλου, επιχειρήματα,
δηλαδή τη διαφορά, θεμελιώδη για όσους έχουν νουν, του αφηγηματικού από τον
σκηνικό χρόνο αλλά και τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η
συνείδηση του συγγραφέα έχοντας την εποπτεία και τον έλεγχο μιας επικής φόρμας
και μιας θεατρικής, στηριγμένης σε χαρακτήρες κυρίως, δομής.

Είμαι υποχρεωμένος εκ των πραγμάτων όχι να συμβιβαστώ τουλάχιστον θεωρητικά με
την ιδέα μιας αξιοποίησης ως θεατρικού όντος ενός αφηγηματικού υλικού, αλλά με
την κυριαρχούσα πλέον μόδα διεθνώς. Δεν θα μείνω στα αίτια αυτής της μόδας.
Μάλλον δύο τινά συμβαίνουν. Από τη μια η πτωχεία σύγχρονου δραματικού κειμένου
εξαιτίας της συρρίκνωσης της θεατρικής αγοράς και της μεταφοράς των
συγγραφικών ενδιαφερόντων στο σινεμά και κυρίως στην τηλεόραση και από την
άλλη, και πάλι εξαιτίας της κρίσης παραγωγής και οικονομικών μέσων στο θέατρο,
ο περιορισμός του κόστους σε ολιγοπρόσωπες και συχνότερα μονοπρόσωπες διανομές
με στοιχειώδη σκηνικά μέσα.

Από την άλλη πάλι μεριά δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει, σε καιρούς που και η
σοβαρή λογοτεχνία περνά κρίση αναγνωσιμότητας, πως η προσφορά μέσω του θεάτρου
της απόλαυσης νεανικού κυρίως κοινού των μεγάλων λογοτεχνικών κειμένων είναι
μια αξιόλογη προσφορά πολιτισμού. Όταν μάλιστα οι «αναγνώσεις» γίνονται από
δόκιμους, έμπειρους και διαβασμένους ηθοποιούς, υπάρχει η ελπίδα η γοητεία
ενός κειμένου να γίνει αιτία προσφυγής στο βιβλίο και στην κατά μόνας απόλαυση
που έχει γοητεία και άλλη οδό πρόσληψης, διαρκέστερη και γονιμότερη.

Φοβάμαι όμως πως η μόδα παρασέρνει συχνά τους ανθρώπους του θεάτρου σε
άστοχες επιλογές, ανεξάρτητα από την αξία αυτή καθαυτή του επιλεγόμενου
λογοτεχνήματος. Όλα τα μυθιστορήματα, όλων των αφηγηματικών στρατηγικών, από
τα νατουραλιστικά έως τα ιστορικά και από τα εξπρεσιονιστικά έως τα ποιητικά,
τα συμβολικά, ακόμη και τα υπερρεαλιστικά δεν μεταποιούνται έστω και συμβατικά
σε σκηνικά κείμενα. Μια τέτοια άστοχη, κατά τη γνώμη μου, μεταποίηση ήταν η
πρόσφατη απόπειρα της Δήμητρας Χατούπη να μεταφέρει στη σκηνή το βιβλίο του
Ούγκο Κλάους «Ο Ζυλ και η νύχτα». Αντιλαμβάνομαι πως την ερέθισε το θέμα, η
βιογραφία ενός μεγάλου αμαρτωλού, μιας δαιμονικής εγκληματικής φύσης, ενός
μεγάλου υβριστή και ανηθικολόγου όπως ήταν πράγματι ο δολοφόνος δεκάδων
παιδιών, ο παιδεραστής, ο κτηνώδης και εκλεπτισμένος φαύλος ευγενής Ζυλ Ντε
Ραι, που πέρασε από την Ιερά Εξέταση και κάηκε στην πυρά, όταν αποκαλύφθηκε ο
αποτρόπαιος βίος του. Ο καλός Φλαμανδός συγγραφέας Ούγκο Κλάους έχει γράψει
ένα πράγματι ενδιαφέρον βιβλίο και η μετάφραση της Μαρίας Ευσταθιάδη είναι
εμπνευσμένη.

Όμως όταν το κείμενο μετατράπηκε σε θεατρικό μονόλογο γεμάτο από ιστορικά
ονόματα, τοπωνύμια, ιεροεξεταστές, νομικά εδάφια ή θρησκευτικές παραπομπές
έχασε την αμεσότητά του. Εξάλλου, οι κρίσεις αθεϊκού παραληρήματος και άλλοτε
πάλι οι ψυχολογικές μεταπτώσεις του ήρωα που διατρέχουν στο βιβλίο την άκρα
περιφρόνηση προς κάθε ανθρωπιστική αρχή έως την άκρα ταπείνωση, μετάνοια και
ενοχική αυτοτιμωρία δεν μπορούν να στηρίξουν μια θεατρική δομή αποδεκτού
χαρακτήρα που μπορεί να προσελκύσει το ενδιαφέρον του κοινού. Και δυστυχώς η
σκηνοθεσία της Φωτεινής Σισκοπούλου (που έρχεται από το σινεμά) δεν μπόρεσε να
σώσει τα πράγματα, περιορίζοντας την παρέμβασή της σε εξπρεσιονιστικά
φωτιστικά εφέ. Ούτε βέβαια τα, λιτά, σκηνικά της Γιούλας Ζωϊοπούλου.

Ο μόνος που προσπάθησε να δώσει βάθος ουσίας ήταν ο Γ. Χριστιανάκης με
τις μουσικές του σημάνσεις. Η Δήμητρα Χατούπη είναι μια πολύ σημαντική,
ενήμερη, ευαίσθητη και στα λογοτεχνικά πράγματα ηθοποιός. Μαστόρισσα κυρίως,
αφού διαθέτει μιαν έξοχη τεχνική, ένα καλλιεργημένο φωνητικό όργανο και ένα
θαυμάσιο σώμα-ηχείο που δεν εκπέμπει μόνο μουσικούς γλωσσικούς ήχους, αλλά
τους επενδύει με ενέργεια εσωτερικής καύσεως. Εν προκειμένω έκανε μια πράγματι
ηρωική προσπάθεια να «κατεβάσει» το κείμενο στην πλατεία.

Υπερκινητική, με άλματα συναισθηματικά, με φωνητικούς ακροβατισμούς, με
εκρήξεις παθών και καταθλιπτικές σιωπές, αποπειράθηκε να «παίξει» τον ακόλαστο
Ζυλ. Αλλά οι αδυναμίες του ίδιου του κειμένου ως είδους λογοτεχνικού δεν την
βοήθησαν. Εξάλλου ο Κλάους, παρ’ όλο που φαίνεται να γοητεύεται από την
παραβατική και περεκκλίνουσα προσωπικότητα του Ντε Ραι, για λόγους δικούς του
προβάλλει και τους υπόγειους και τυραννικά έμμονους ηθικούς κώδικες της
θρησκευτικής «ορθοδοξίας» που θεμελίωσαν τον επιθετικό καθολικισμό και
αργότερα τον προτεσταντισμό και την ηθικολογία τους.

Πειστική ερμηνεία

Προσωπικά χάρηκα τον πείσμονα αγώνα της Χατούπη να επιβάλλει ένα κείμενο
που φαινόταν να την εμπνέει και διαπίστωσα πως ορισμένες στιγμές που ο
μονόλογος του μεγάλου αμαρτωλού έφτανε σε ακραίες εκκρήξεις πάθους ή
αυτομαστίγωσης, η ηθοποιός είχε βάθος, ειλικρίνεια και γινόταν πειστική. Και
πρέπει να πω ότι δεν ενόχλησε κανέναν το γεγονός πως έναν δολοφόνο παιδιών,
παιδεραστή τον υποδυόταν μια γυναίκα. Σε καμιά όμως περίπτωση δεν θα δεχόμουν
να γίνει αποδεκτό πως οι γυναίκες ηθοποιοί (όπως πάει να γίνει κι αυτό μόδα)
μπορούν να διεισδύουν στο βάθος μιας κολασμένης ανδρικής ψυχής, γιατί μια
τέτοια παραδοχή μπορεί να οδηγήσει σε μία πανάθλια και πανάρχαια ηθική αρχή
που ανάγει την αμαρτία, την πτώση και τα «φαύλα» στην Εύα. Όχι επιστροφή στην
αποστροφή του αυτοκράτορα Θεόφιλου προς την Κασσιανή «εκ γυναικός ερύει τα
φαύλα». Η Δήμητρα Χατούπη βρίσκεται σε μιαν ώριμη περίοδο της καριέρας της και
το απέδειξε υπηρετώντας ένα, τουλάχιστον, δύσχρηστο κείμενο. Θα χαρούμε να τη
δούμε σε μια παράσταση ουσιώδους θεάτρου, σε πλήρη ανάπτυξη των έξοχων
προσόντων της.