Το αρχαίο δράμα έχει στομώσει…

Γέλασε ο κόσμος με τον Πέτρο Φιλιππίδη και τον Σωτήρη Τζεβελέκο στους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη που ανέβασε ο Κώστας Τσιάνος για το Εθνικό Θέατρο στην Επίδαυρο. Η ερμηνεία του αρχαίου δράματος, όμως, προχώρησε;

Ερμηνεία αρχαίου δράματος και Φεστιβάλ Επιδαύρου, στην Ελλάδα, είναι σχεδόν
απόλυτα ταυτισμένα. Χρειάστηκε, όμως, να φτάσει η τέταρτη δεκαετία του αιώνα
για να «ανακαλυφθεί» το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, όπου, επίσημα από το
1955, θεσμοθετήθηκε το Φεστιβάλ. Το οποίο, έκτοτε, αποτέλεσε τον επίσημο
«στίβο» στην ερμηνεία της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και της κωμωδίας.

Η πρώτη δωδεκαετία του σημαδεύτηκε με μεγάλα ονόματα και με παραστασιακά
γεγονότα. Η δικτατορία έφερε την παρακμή. Με τη μεταπολίτευση το Φεστιβάλ,
φέουδο αποκλειστικό, ως τότε, του Εθνικού Θεάτρου, ανοίγει και σε άλλους
καθιερωμένους θιάσους και ανακτά κάτι από τη λαμπρότητα του παρελθόντος.

Η δεκαετία του ’80 αφήνει ανοιχτό το δρόμο για την Επίδαυρο σε
καλλιτέχνες που, πρώτιστα, επιδιώκουν να «αποπλύνουν» τις «αμαρτίες» τους και
να θεωρήσουν εαυτούς «καταξιωμένους». Οι παραστάσεις, πάλι, που φιλοδοξούν να
θεωρηθούν «ανανεωτικές» απογοητεύουν το κοινό και διαπομπεύονται από την
κριτική. Οι εξαιρέσεις ελάχιστες. Το κοινό μειώνεται, αλλά δεν χάνεται.
Χάνεται, όμως, η όποια καλλιτεχνική αξιοπιστία του Φεστιβάλ.

Η μεταμοντέρνα «Ηλέκτρα» του Μιχαήλ Μαρμαρινού (στη φωτογραφία η Αμαλία Μουτούση – Ηλέκτρα και η Νόνικα Γαληνέα – Κλυταιμνήστρα με κοπέλες του Χορού) κατακεραυνώθηκε από την κριτική και μόλις που γλίτωσε τις αποδοκιμασίες του κοινού της Επιδαύρου

Από τη δεκαετία του ’80, το αρχαίο δράμα αρχίζει να δοκιμάζεται και σε
κλειστούς χώρους, οι προσπάθειες αυτές, σιγά σιγά, αυξάνονται, όμως η
Επίδαυρος, παρά την προϊούσα παρακμή της, παραμένει «ο επίσημος στίβος». Με
προγράμματα τα οποία κινούνται μεταξύ ανόρεχτων αναμασημάτων που
«προασπίζονται την παράδοση» και άκαρπων πειραματισμών. Ένα στόμωμα, μια
στασιμότητα, μια αποτελμάτωση: αυτά χαρακτηρίζουν το Φεστιβάλ της.

Τις πταίει; Ποιος και τι μπορεί – αν μπορεί… – να βγάλει το Φεστιβάλ της
Επιδαύρου από το τέλμα; Εν όψει του φετινού Φεστιβάλ, που, πληθωριστικά, το
πρόγραμμά του έχει φορτωθεί με δεκατρείς παραστάσεις σε δέκα διήμερα, χωρίς να
υπολογίζονται οι «εκτός Φεστιβάλ», «ΤΑ ΝΕΑ» απευθύνθηκαν σε καλλιτεχνικούς
παράγοντες που «εμπλέκονται» ή έχουν, κατά καιρούς, «εμπλακεί» στο Φεστιβάλ,
και ζήτησαν τη γνώμη τους.

Φεστιβάλ… «προξενητής»

Περικλής Κούκος – Συνθέτης – Πρόεδρος Ελληνικού Φεστιβάλ

Το γεγονός με προβληματίζει και ως δημιουργό. Η συνειδητοποίηση, όμως, από
όλους ότι υπάρχει στασιμότητα στον χώρο οδηγεί και σε μια ζύμωση. Πρέπει, όλοι
μας, και όχι μόνο οι σκηνοθέτες, να δουλέψουμε σε βάθος χρόνου, να
αναζητήσουμε, να απορρίψουμε, ώστε αυτή η νέα προσέγγιση στο αρχαίο δράμα, που
είναι το ζητούμενο, να γίνει κι αυτή κλασική και να μπορεί να αμφισβητηθεί
αργότερα.

Το Ελληνικό Φεστιβάλ, συνειδητοποιώντας τον προβληματισμό που υπάρχει, έχει,
ήδη, πάρει την πρωτοβουλία να ανοίξει τον διάλογο όσον αφορά το σύγχρονο
πρόσωπο της αναβίωσης του αρχαίου δράματος, σε συνάρτηση με το Φεστιβάλ
Επιδαύρου. Το Φεστιβάλ μπορεί, με τον διάλογο, να βοηθήσει να «παντρευτούν»
δυνάμεις, να αναζητηθούν δρόμοι και να υπάρξει ένας μακρόπνοος σχεδιασμός,
ώστε οι παραστασιακές προτάσεις να έχουν την πολυτέλεια του χρόνου για να
«ζυμωθούν» και να αποτελέσουν καταστάλαγμα.

Οι μετακλήσεις παραστάσεων από το εξωτερικό, σίγουρα, κάτι έχουν να
προσφέρουν. Η Επίδαυρος, πάντως, είναι ένα «λαϊκό προσκύνημα». Και πρέπει να
παραμείνει ένα καθαρόαιμο φεστιβάλ αρχαίου δράματος που πιστεύω ότι πρέπει να
στηρίζεται, κυρίως, στις ελληνικές «προσεγγίσεις». Αυτό θα το διαφυλάξουμε.

Όσο για το καινούργιο θέατρο, που θα δημιουργηθεί στον χώρο της Επιδαύρου,
μπορεί να εμπλουτίσει το Φεστιβάλ είτε με ανεβάσματα αρχαίας τραγωδίας είτε με
έργα με αναφορές στο αρχαίο δράμα είτε με σχετικές μουσικοθεατρικές ή
χορευτικές παραστάσεις.

Συζητήσεις για Ακαδημία

Νίκος Κούρκουλος – Διευθυντής Εθνικού Θεάτρου

Ότι το θέμα της αναβίωσης του αρχαίου δράματος έχει στομώσει, το βλέπουμε
όλοι. Και όσοι προσπαθήσαμε για την ανανέωση διαπιστώσαμε ότι το πράγμα, προς
το παρόν τουλάχιστον, δεν δείχνει ότι κάπου μπορεί να πάει. Γι’ αυτό έχω
ξεκινήσει στο Εθνικό μια συζήτηση για τη δημιουργία ενός είδους Ακαδημίας. Με
ηθοποιούς και σκηνοθέτες, οι οποίοι θα διδάσκονται αρχαίο δράμα από σκηνοθέτες
και πανεπιστημιακούς που θα έρθουν κοντά μας. Ελπίζω να ξεκινήσει τον επόμενο
χειμώνα. Όσο για το Φεστιβάλ της Επιδαύρου, εγώ πιστεύω ότι και ο χώρος πρέπει
να συμμετέχει στην προετοιμασία κάθε παράστασης. Παλιότερα, το Εθνικό πήγαινε
στην Επίδαυρο για έναν ολόκληρο μήνα. Παξινού, Μινωτής, όλοι οι ηθοποιοί,
εμείς οι μαθητές στο Χορό, δουλεύαμε εκεί, ζούσαμε την ατμόσφαιρα του χώρου.
Τώρα, απλώς, πάμε και εκεί. Και δίνουμε μια παράσταση, που δεν προλαβαίνουμε,
καλά καλά, να τη στήσουμε, στις τρεις ημέρες που μας δίνουν.

Κατάργηση για πέντε χρόνια;

Σπύρος Ευαγγελάτος – Σκηνοθέτης

Υπάρχει, όντως, μια προβληματική κατάσταση στο χώρο του αρχαίου δράματος που
δεν είναι καθόλου εύκολο να λυθεί. Το Εθνικό Θέατρο ήταν, παλιότερα, ο κύριος
φορεύς της ερμηνείας του αρχαίου δράματος. Τα τελευταία είκοσι χρόνια, αν
εξαιρέσουμε τις περιόδους Κώστα Πολιτόπουλου, που έφερε πάλι τον Αλέξη Μινωτή,
και Αλέξη Σολομό, δεν έχει ύφος. Και το Εθνικό και το ΚΘΒΕ άνοιξαν πόρτες και
παράθυρα, να μπουν νέοι σκηνοθέτες για να κάνουν αρχαίο δράμα. Πόσοι απ’
αυτούς στάθηκαν επιτυχώς και πόσοι όχι, είναι άλλων αρμοδιότητα να κρίνουν,
όχι δική μου.

Εκείνο που πιστεύω ότι μου επιτρέπεται να πω είναι ότι η παράδοση του Εθνικού,
μεταλλαγμένη σε ένα προσωπικό ύφος, συνεχίζεται στο «Αμφι-Θέατρο». Ενώ,
παράλληλα, υπάρχουν και οι άλλες «εκδοχές». Αυτό λύει το πρόβλημα; Όχι. Αλλά
αν υπάρχει μία δεσπόζουσα η οποία καθορίζει ένα ύφος που προϋπήρχε και που
απέδωσε σημαντικούς καρπούς, ο διάλογος μπορεί να γίνει σε αντίστιξη. Και, από
‘κει και πέρα, είναι θέμα στιγμής και ικανοτήτων. Όσο για το Φεστιβάλ της
Επιδαύρου, λύση θα μπορούσε να ήταν η κατάργηση – ή, μάλλον, κατάλυση… – των
Επιδαυρίων για πέντε χρόνια, να μπορέσουμε να ανασάνουμε. Αλλά, γίνεται αυτό;
Μήπως, όμως, τελικά, η διαρκής έκπληξη που ζητάμε από αυτό είναι η συνεπής
πορεία και οι καλύτερες παραστάσεις;

Να «ανοίξει» το Φεστιβάλ!

Γιάννης Χουβαρδάς – Σκηνοθέτης

Ότι υπάρχει στόμωμα είναι γεγονός εδώ και αρκετά χρόνια. Γιατί; Πιστεύω ότι ως
λαός και ως θεατρικά κέντρα εξουσίας έχουμε πολύ συντηρητική θέση πάνω στο
αρχαίο δράμα. Αυτό είναι το βασικότερο πρόβλημα. Διότι, αν δεν γκρεμίσεις, δεν
χτίζεις τίποτα. Και όποτε υπήρξε κάποια τέτοια κίνηση, έπεσε «το ανάθεμα».

Όταν έχεις παράδοση μιάμισης σχολής πάνω στο αρχαίο δράμα, νομίζω ότι, κάποια
στιγμή, έρχεται η ώρα που τα πράγματα φτάνουν στο αδιέξοδο και στο τέλμα. Και
εκεί χρειάζονται τομές. Που μπορούν να γίνουν και στην Επίδαυρο, γιατί, παρά
τις ιδιαιτερότητές της, είναι ένα θέατρο όπως τα άλλα. Αλλά δεν θα έπρεπε να
είναι και ο μόνος χώρος για παραστάσεις θεσμοθετημένες.

Θα μπορούσε, ας πούμε, να γίνεται ένα φεστιβάλ αρχαίου δράματος κλειστού
χώρου. Με αναθέσεις σε Έλληνες ή και ξένους. Ή ένα φεστιβάλ πειραματισμού, από
νέους ανθρώπους, πάνω στο αρχαίο δράμα. Όπου να δούμε και τα τέρατα. Δεν
πειράζει. Αν, όμως, τους δοθεί απόλυτη ελευθερία, μπορεί να δούμε και θαύματα.

Η άποψη «το καλοκαίρι, τουριστικό φεστιβάλ στην Επίδαυρο» δεν έχει αλλάξει…
Και όσο δεν αλλάζει, το τέλμα θα παραμένει. Ένα πρόβλημα είναι ότι δεν έχει
γίνει μια μεγάλη και ολοκληρωμένη συζήτηση πάνω στο θέμα. Ένα άλλο μεγάλο
πρόβλημα, ως προς το Φεστιβάλ της Επιδαύρου, είναι ότι δεν έχει καλλιτεχνικό
διευθυντή. Έναν υπεύθυνο άνθρωπο με όραμα. Ο οποίος θα αποφασίσει – και θα
κριθεί γι’ αυτό – αν η Επίδαυρος είναι ένας μουσειακός χώρος ή ένας χώρος όπου
τα πάντα, στα πλαίσια ενός πρακτικού σεβασμού του αρχαιολογικού χώρου, μπορούν
να συμβούν. Χωρίς να έχω την άποψη ότι η κατάσταση θα σωθεί με παραστάσεις,
ντε και καλά, που έρχονται σε σύγκρουση με τον χώρο ή με την παράδοση.

«Έχουν εξαντληθεί τα έργα»

Μιχαήλ Μαρμαρινός – Σκηνοθέτης

Το ζήτημα δεν είναι η ανανέωση του αρχαίου δράματος αλλά η ανανέωση, ο
επαναπροσδιορισμός της δικής μας σχέσης μαζί του. Και βέβαια υπάρχει στόμωμα.
Είμαστε μάρτυρες μιας δουλείας. Στο Φεστιβάλ Αρχαίου Δράματος Επιδαύρου. Όπου
έχουν εξαντληθεί πια τα έργα αλλά πρέπει να γίνονται και παραστάσεις αρχαίου
δράματος κάθε χρόνο. Και ποιοι θα τις κάνουν; Αυτοί που γνωρίζουμε ότι κάνουν
παραστάσεις αρχαίου δράματος εδώ και είκοσι, τριάντα, σαράντα χρόνια… Και
που είναι φυσικό να αναμασούν τα ίδια και τα ίδια και να επαναλαμβάνουν τον
εαυτό τους. Ή κάποιοι που θα κάνουν κάποιες απόπειρες ανανεώσεως, συνήθως μέσα
από την απελπισία που προκαλεί το στόμωμα αυτό. Εγώ νομίζω ότι, για να
«χαλαρώσει» και να εμπλουτιστεί αυτό το φεστιβάλ, θα πρέπει να «ανοίξει» σε
παραστάσεις και από το εξωτερικό. Ώστε να δημιουργηθεί ένας διάλογος που να
μας απομακρύνει από τις ακρότητες της απελπισίας που μας δέρνει. Διότι, όλες
αυτές οι συγκρούσεις που γίνονται, αποτέλεσμα μιας απελπισίας είναι. Της
απελπισίας ενός δωματίου που δεν παίρνει αέρα από πουθενά. Αν δεν απαλλαγούμε
από τη δουλεία αυτή, τότε η Επίδαυρος θα γίνει κάτι σαν το Μοναστηράκι. Και αν
το καινούργιο θέατρο αφιερωθεί αποκλειστικά στον «πειραματισμό», τότε το
αρχαίο θέατρο καταδικάζεται. Και οδηγούμαστε πάλι στην περιθωριοποίηση».

«Πουθενά δεν προχωράει»

Κώστας Γεωργουσόπουλος – Φιλόλογος – μεταφραστής – κριτικός θεάτρου

Βεβαίως και υπάρχει στασιμότητα. Το πράγμα, όμως, δεν προχωράει όχι μόνο στην
Ελλάδα αλλά πουθενά. Απλώς, στην Ευρώπη και στην Ιαπωνία, το αρχαίο θέατρο
έχει γίνει μόδα. Και ερωτώ: πλην της «Ορέστειας» του Στάιν, και αυτής όχι
ολόκληρης, ποια παράσταση, από όλο αυτό τον καταιγισμό, άφησε πίσω της τίποτα;
Όταν ο Ράινχαρτ ανέβασε τραγωδία, στις αρχές του 20ού αιώνα, σημάδεψε όλον τον
αιώνα.

Εγώ πιστεύω ότι δεν έχει πολλά περιθώρια η ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Ό,τι
ήταν να ειπωθεί, ειπώθηκε. Είσαι «καταδικασμένος». Ή θα υπηρετήσεις το λόγο
για να κατεβούν τα νοήματα ή θα πας στην άλλη μεριά και θα τον υπονομεύσεις,
θα τον καταργήσεις – όλα αυτά τα μεταμοντέρνα συστήματα… Αλλά αυτό δεν
ενδιαφέρει τον κόσμο.

Το μόνο που μπορεί να περιμένουμε, πια, είναι σημαντικές ερμηνείες. Δεν είναι
«παρωχημένη άποψη» ο σεβασμός στο λόγο. Διαφέρει αν το κείμενο χρησιμοποιείται
σαν «πρόσχημα». Καμιά αντίρρηση δεν έχω να παιχτούν αυτές οι παραστάσεις. Αλλά
κάπου αλλού. Σε μια αλάνα. Όχι στην Επίδαυρο.

Η θέση μου είναι δεδομένη: η Επίδαυρος είναι πλασμένη για λαϊκό θέαμα. Δεν
σηκώνει πειραματισμούς. Γι’ αυτό και απέτυχαν όσοι απέτυχαν. Προσωπικά δεν έχω
αρνηθεί να συμπαρασταθώ σε όλους όσοι έχουν πειραματιστεί σε άλλους χώρους.

Στο καινούργιο θέατρο που ανήγγειλαν μπορούν και πειραματισμούς να κάνουν, και
μπαλέτα να γίνουν, και η «Μήδεια» του Παπαϊωάννου να πάει… Ας αφήσουμε όλα
τα λουλούδια να ανθίσουν. Αλλά ας αφήσουμε και την Επίδαυρο ως λαϊκό θέαμα, να
πάει ο κόσμος να χαρεί τον μύθο τον αρχαίο, όποιος θέλει να χαρεί και αυτόν το
λόγο τον καταπληκτικό…