ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα «πρόθυμα μυαλά»

Οι αίθουσες όπου προβάλλεται η ταινία «Ένας υπέροχος άνθρωπος» εξακολουθούν να
είναι κατάμεστες. Εκατομμύρια θεατές στον κόσμο, κι ανάμεσά τους πολλοί νέοι,
παρακολουθούν την προσπάθεια του νεαρού φοιτητή να υπερβεί αλλεπάλληλα
φράγματα. Ποια είναι αυτά τα φράγματα;

Πολύ νωρίς η ένταση ανεβαίνει. Ένα πρωί το πολλά υποσχόμενο κεφάλι του νεαρού
σπάει με θυμό πάνω στην τζαμαρία του δωματίου του. Κάτι του αντιστέκεται και ο
θεατής διαισθάνεται πως η αντίσταση αυτή θα παρουσιάζεται συνεχώς μπροστά του,
όποια κι αν είναι τα επιτεύγματά του. Και, πράγματι, ο σπουδαστής που
διεγείρεται αδιάκοπα με την ιδέα της διάκρισης, είναι καταδικασμένος να μην
αναπαύεται ποτέ, να μην ξέρει τι να πει σε μια γυναίκα που τον ελκύει, να
ομολογεί πως με τους ανθρώπους δεν έχει τίποτα να κάνει.

Είναι λοιπόν μόνος του; Όχι, είναι αυτός και οι εμμονές του. Πρέπει να
ξεχωρίσει οπωσδήποτε, και οι υποτροφίες, οι θέσεις, δεν είναι ακριβώς στόχοι
και επιθυμίες του, είναι μάλλον αντικείμενα αυτού που, όπως έλεγε ο Ράσσελ,
κατατρύχει κάθε Αμερικανό φιλόδοξο του καθήκοντος να είναι κανείς
επιτυχημένος.

Από τη στιγμή που μια επιλογή ή μια επιθυμία γίνεται καθήκον, μοιραία το βάρος
αυξάνει. Ένα ολόκληρο σύστημα σπουδών παίρνει στους ώμους του μια ολόκληρη
κοινωνία για να την μετακυλήσει κατόπιν πάνω στους ώμους των νέων. Ελάχιστοι
το αντέχουν, οι περισσότεροι καταρρέουν.

Στην ταινία το βλέπουμε καθαρά – γι’ αυτό και η άκρα σιγή στις αίθουσες – πως
η ποθητή αναγνώριση περνά μέσα από ένα τελετουργικό. Θα χρειαστεί να υποφέρει
κάποιος για να προχωρήσει, υπάρχουν στάδια δοκιμασίας που είναι υποχρεωμένος
να διαβεί. Στο τέλος ορισμένοι κερδίζουν αυτό που έχουν βάλει στο μυαλό τους.
Καθισμένος στο τραπέζι του ο διακεκριμένος βλέπει τους συναδέλφους του στο
Πανεπιστήμιο να έρχονται και ν’ αφήνουν μπροστά του τα στιλό τους. Ο καθένας
το δικό του όπλο. Αυτός ο ηθελημένος αφοπλισμός σημαίνει πως ήλθε η έκβαση της
αναμέτρησης. Όμως ακόμη και ο πιο μεθυσμένος από τη νίκη του δεν μπορεί να μην
καταλαβαίνει πως άλλο τοπική εκεχειρία και άλλο λήξη της γενικότερης διαμάχης.

Στην πραγματικότητα, το πνεύμα του πολέμου εισδύει παντού και συνεχίζει να
ρυθμίζει δημόσια και ιδιωτικά ζητήματα. Ο επιφανής επιστήμων θα διαπιστώσει
πως η αξία του υπάγεται στη λειτουργία μιας «μηχανής» που δεν ελέγχει. Του
ζητούν να εργαστεί για έναν σκοπό που δεν του αποκαλύπτουν αρχικά ποιος είναι.
Στη συνέχεια του δίνουν την αλήθεια σε δόσεις, χωρίς να παύουν να του δείχνουν
πως τον κρατάνε στο χέρι. Είναι ένα εκλεκτό ποντίκι που λύνει άλυτες
εξισώσεις, θα μπορούσε να αρκεστεί σ’ αυτό.

Πού πάει λοιπόν η περιβόητη διάκριση; Σύντομα ο ιδιοφυής μαθηματικός οδηγείται
στο σημείο εκείνο όπου οι αντιφάσεις γίνονται κόμπος. Από τη μια η
αυτοεκτίμησή του, η εξαιρετική ιδέα που έχει για τις ικανότητές του. Από την
άλλη το Πεντάγωνο που ορίζει αν και σε τι χρησιμεύουν οι ικανότητες αυτές.
Στην αντιπαράθεση κερδίζει πάντα ο δεύτερος. Η δύναμη που απορρέει από τη
διάνοια υποτάσσεται σε μιαν άλλη δύναμη η οποία, ωστόσο, δεν παραλείπει να
επαινεί και να υποστηρίζει – υπό όρους – την πρώτη.

Αν είναι έτσι, τότε τα εκπαιδευτικά ιδρύματα υπάρχουν επειδή η βιομηχανία και
ο στρατός τα κολακεύουν δίνοντάς τους την εντύπωση πως από τα «πρόθυμα μυαλά»
που συγκεντρώνονται στα αμφιθέατρα, εξαρτώνται τα πάντα. Η ευημερία της χώρας,
η σωτηρία από τους εχθρούς, η εξάπλωση της ελευθερίας έως την τελευταία
παράγκα. Η σύγκρουση, ωστόσο, με την πραγματικότητα δεν θα αργήσει. Όταν θα
συνέλθει από τα εγκώμια αυτά, η εκπαίδευση θα είναι βαθιά διχασμένη, όπως και
ο ήρωας της ταινίας.

Η σχιζοφρενική τάση του Νας οξύνεται όταν διαπιστώνει πως οι επιδόσεις του δεν
του ανήκουν. Παρ’ όλα αυτά ο ίδιος καταφέρνει να περάσει από τη σήραγγα.
Βρίσκεται, στο τέλος, μ’ ένα Νόμπελ στα χέρια και ένα βλέμμα ευγνωμοσύνης
στυλωμένο στη γυναίκα του που τον στήριξε. Όμως ο θεσμός μέσα στον οποίο
αναπτύχθηκε η θέλησή του, δεν μπορεί να ελπίζει σε τέτοιου είδους στήριξη. Δεν
έχει άλλους, συζυγικούς, θεσμούς να τον ενθαρρύνουν, ούτε άλλα παιδιά εκτός
από εκείνα που του εμπιστεύονται οι φυσικοί γονείς. Δεν έχει οικογένεια ούτε
φίλους. Το Πανεπιστήμιο διάγει εργένικη ζωή. Και δεν μπορεί παρά να ανήκει,
πρώτα απ’ όλα, στον εαυτό του.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του
Πανεπιστημίου Αθηνών.