Δρόμοι

«Τα τελευταία λόγια…

… είναι για τους ανόητους», είχε πει ο Μαρξ πάνω στο νεκροκρέβατό του.
«Σηκώστε με! Θέλω κακά μου!» είχε φωνάξει ο ποιητής Γουόλτ Γουίτμαν. Άλλοι δεν
υπήρξαν ούτε τόσο σοφοί ούτε τόσο πρακτικοί. Με μερικές εξαιρέσεις, τα
τελευταία λόγια των μεγαλύτερων προσωπικοτήτων της Ιστορίας υπήρξαν το ίδιο
ενδιαφέροντα και εμπνευσμένα όσο ένας τηλεφωνικός κατάλογος. Η διαπίστωση
προέρχεται από τον συγγραφέα Κρίστοφερ Όρλετ που, πάντως, σαν να θέλει να έχει
ήσυχη την συνείδησή του, αναρωτιέται: Είναι άραγε σωστό να περιμένουμε
σπουδαία λόγια από ανθρώπους που, καθώς παραδίδουν το πνεύμα, μάλλον έχουν
άλλα στο μυαλό τους, όπως ας πούμε την Κόλαση ή έναν αφόρητο πόνο;

Κόσκινο από σφαίρες…

… ο Πάντσο Βίλα σίγουρα είχε άλλα στο μυαλό του, όταν έλεγε σε έναν σύντροφό
του: «Μη με αφήσεις να τελειώσω έτσι. Πες τους πως είπα κάτι». Όμως, αυτός
είναι ο κανόνας. Άνθρωποι που έζησαν ζωή που ονειρεύεται κάθε βιογράφος,
έσβησαν ψελλίζοντας τα πιο πεζά λόγια. Όπως ο Καζανόβας: «Ορκίζομαι πως έζησα
σαν φιλόσοφος και πεθαίνω σαν χριστιανός». Φιλόσοφος; Χριστιανός; Και εκείνα
τα κοριτσάκια, Τζάκομο; Οι τελευταίες ατάκες του Βύρωνα και του Γκαίτε είναι
ακόμη πιο απογοητευτικές. Ο ένας δεν κατάφερε να αρθρώσει έστω μια ρίμα. «Τώρα
θα κοιμηθώ. Καληνύχτα». Και ο άλλος δεν τα είπε τόσο ποιητικά όπως τα έγραψαν
οι βιογράφοι του. «Άνοιξε την κουρτίνα να μπει λίγο φως» (και όχι «Φως!
Περισσότερο φως!»).

Οι αριστοκράτες…

… – αλίμονο, και αυτοί – δεν άφησαν πίσω τους πολλά πράγματα για να τους
θυμούνται οι μεταγενέστεροι. Τι να διαλέξει κανείς από την γκρίνια της
Ελισάβετ Α’ («Όλα μου τα υπάρχοντα για μια ακόμη στιγμή») ή την αδεξιότητα της
Μαρίας Αντουανέτας που πατάει τον δήμιό της στον κάλο («Pardon moi,
Monsieur»); Τα πιο αυθεντικά τελευταία λόγια βγαίνουν μέσα από τον
αυθορμητισμό της στιγμής, όπως η απάντηση του Βολταίρου στο αίτημα να ξορκίσει
τον Σατανά: «Δεν είναι η ώρα για να κάνω και άλλους εχθρούς». Ή η τελευταία
φράση του Μπετόβεν: «Φίλοι, χειροκροτήστε. Η κωμωδία πήρε τέλος».

Να προσχεδιάζει…

… κανείς τα τελευταία λόγια του, είναι σαν να προσχεδιάζει την ομιλία του
για την αποδοχή του βραβείου Νόμπελ. Πού να ξέρει πότε θα τον χτυπήσει ο
μεγάλος θεριστής στον ώμο; Σίγουρα ο ποιητής Ντίλαν Τόμας δεν φανταζόταν, όταν
έλεγε «Κατέβασα δεκαοκτώ ουίσκι σερί, έσπασα ρεκόρ!», πως αυτό θα ήταν το
κύκνειο άσμα του σε αυτόν τον μάταιο κόσμο. Το βέβαιο είναι πως το νεκρικό
κρεβάτι δεν είναι το κατάλληλο μέρος για μεταφυσικές εξυπνάδες και οπτασίες
και εκτοπλάσματα. Γιατί δηλαδή αυτό το τόσο γήινο γεγονός του θανάτου να μας
φέρνει σώνει και καλά πιο κοντά στην αλήθεια; Στραβοί ήμαστε να μην τη δούμε
όσο ζούσαμε; Ή, για να το πούμε αλλιώς: «Αφού ήσουν τόσο έξυπνος, πώς έγινε
και πέθανες;».