Διαστάσεις Κλαίγοντας μπροστά σ’ έναν πίνακα

Πόσο μπορεί να μας συγκινήσει ένας πίνακας ζωγραφικής; Μπορεί να μας κάνει
να βάλουμε τα κλάματα; Ή η μεταμοντέρνα εποχή μας δεν σηκώνει τέτοιες
πολυτέλειες;

Τζοβάνι Μπελίνι: «Ο Άγιος Φραγκίσκος σε έκσταση» (συλλογή Φρικ)

Ο Τζέημς Έλκινς είναι καθηγητής στο Ινστιτούτο Τέχνης του Σικάγου. Και έχει
μια θεωρία. Η θεωρία του είναι ότι δεν μπορεί να λες πως σου αρέσει η
ζωγραφική και να μην αισθάνεσαι συγκίνηση όταν βλέπεις έναν πίνακα. Οι
περισσότεροι από μας δεν έχουμε αληθινή επαφή με την τέχνη, λέει ο Έλκινς. Και
ένας από τους λόγους είναι ότι επισκεπτόμαστε τα μουσεία και τις γκαλερί
φορτωμένοι με καταλόγους, βιβλία και ακουστικά, που υψώνουν ένα τείχος ανάμεσα
σε μας και στους πίνακες. Οι «πολιτιστικές αποσκευές» που κουβαλάμε μάς
τυφλώνουν.

Θέλοντας να ερευνήσει τη θεωρία του, ο Έλκινς έστειλε επιστολές σε κριτικούς
τέχνης και ερωτηματολόγια σε εφημερίδες και περιοδικά. Το αποτέλεσμα ήταν να
συγκεντρώσει εκατοντάδες μαρτυρίες, τις οποίες δημοσίευσε στο βιβλίο του
«Εικόνες και Δάκρυα: Μια ιστορία των ανθρώπων που έχουν κλάψει μπροστά σε
πίνακες» (εκδ. Routledge). Η ιστορικός τέχνης Τζέην Ντίλινμπεργκερ, για
παράδειγμα, του έγραψε σχετικά με μια επίσκεψή της στο στούντιο του
Ρωσοαμερικανού ζωγράφου Μαρκ Ρόθκο. Όσο παρατηρούσε τους καμβάδες στους
τοίχους, τόσο πιο οικεία αισθανόταν. Έπειτα έβαλε τα κλάματα. Φεύγοντας,
αισθάνθηκε ένα μείγμα ανακούφισης, χαράς και γαλήνης. Το περίεργο είναι ότι οι
ίδιοι πίνακες προκάλεσαν τα αντίθετα αισθήματα στον συγγραφέα. Όταν τους είδε
στο παρεκκλήσι του Ρόθκο, στο Χιούστον, ένιωσε να τον πλημμυρίζει η απελπισία
που ήθελε να μεταδώσει ο ζωγράφος. Η ενστικτώδης αντίδρασή του ήταν να κάνει
πίσω, κι ύστερα από μερικά λεπτά αυτό ακριβώς έκανε.

Ο Έλκινς δεν έχει κλάψει ποτέ μπροστά σ’ έναν πίνακα. Όπως παραδέχεται όμως
στο βιβλίο του, υπήρχε μία περίοδος στα νιάτα του που «Ο Άγιος Φραγκίσκος σε
έκσταση» του Μπελίνι, τού προκαλούσε ζάλη. Με τον πίνακα αυτόν είχε μια
περίεργη σχέση, την οποία δεν μπορεί πια να ανακαλέσει στη μνήμη. Μια γυναίκα
από την Ολλανδία, πάλι, του έγραψε για μια επίσκεψή της στο παρεκκλήσι των
Μεδίκων, του Μιχαήλ Άγγελου. Έκλαψε, λέει, επειδή κατάλαβε τι ακριβώς είναι η
ζωή, όταν ο χρόνος είναι ακίνητος, ή όταν ο χρόνος δεν υπάρχει. Αισθανόταν
βαθιά συγκίνηση και βαθιά ευτυχία. Αισθανόταν σαν στο σπίτι της.

Βάζουμε τα κλάματα για διαφόρους λόγους. Κλαίμε από χαρά, όπως κλαίμε και από
λύπη. Κάποτε κλαίγαμε αντικρύζοντας την απέραντη ομορφιά. Οι ευρωπαίοι
τουρίστες του 19ου αιώνα, για παράδειγμα, δεν μπορούσαν να συγκρατήσουν τους
λυγμούς τους μπροστά στους θησαυρούς της Φλωρεντίας. Ο Σταντάλ είχε συγκινηθεί
τόσο πολύ από την τέχνη της Αναγέννησης ώστε ζήτησε ιατρική βοήθεια. Σήμερα
πια, λέει ο Έλκινς, θεωρούμε πως η έλλειψη αισθησιασμού στον αέρα είναι κάτι
απολύτως φυσιολογικό. Το έχουμε αποδεχθεί: δύσκολα θα κλάψουμε μπροστά σ’ έναν
πίνακα.