Το αναθεωρητικό κεκτημένο

1. Η θέση μου είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Εάν πω τα οφειλόμενα για το βιβλίο,
θα θεωρηθώ ότι εκφράζω το πάθος του δασκάλου για τον μαθητή. Αν δεν πω τα
οφειλόμενα, θα είναι η πρώτη φορά ­ νομίζω ­ που θα έχω αδικήσει μαθητή μου…

2. Αναφέρομαι στο επιστημονικό έργο του Βαγγέλη Βενιζέλου «Το
Αναθεωρητικό Κεκτημένο»…

3. Το επιστημονικό πρόβλημα της αναθεώρησης δεν έχει ως αντικείμενο τη
συγκεκριμένη αναθεωρητική επιλογή, αλλά την επιστημονική ακρίβεια της έκφρασης
της αναθεωρητικής επιλογής και την ερμηνευτική συνοχή των κατ’ ιδίαν επιλογών
με τις θεμελιώδεις αρχές του Συντάγματος…

4. Όπως η λαϊκή κυριαρχία έτσι και η αναθεωρητική λειτουργία δεν
εντάσσονται στο, ούτως ή άλλως, προβληματικό για τη δημοκρατική πολιτεία,
εννοιολογικό ζεύγος «ορθόν ή εσφαλμένο». Στη Δημοκρατία, η συνταγματική θεωρία
μεθοδεύει την ερμηνεία και την πιστή εφαρμογή των πολιτικών επιλογών. Εκεί που
δεν υπάρχει Δημοκρατία δεν υπάρχει ούτε συνταγματική θεωρία. Την εκτοπίζει η
ασυμβίβαστη με την επιστήμη αυθαιρεσία.

5. Το έργο του Βαγγέλη Βενιζέλου αποτελεί μια γοητευτική και πρωτότυπη
θεωρία αναθεώρησης.

α) Ο συγγραφέας της είχε καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση των
πολιτικών επιλογών ως πολιτικός και, ταυτόχρονα, μερίμνησε ως επιφανής
εκπρόσωπος του κλάδου μας, για την ανάδειξη μιας μεθόδου και μιας υπεύθυνης
νομοτεχνικής κατάστρωσης του νέου Συντάγματος.

β) Ίσως, από την άποψη αυτή, το πιο ενδιαφέρον κεφάλαιο του βιβλίου να
είναι οι αναφορές του στην ερμηνευτική πρόνοια του αναθεωρητικού νομοθέτη σε
σχέση με τα συνταγματικά, θεωρητικά, νομολογιακά και συγκριτικά συμφραζόμενα
των αναθεωρημένων διατάξεων.

γ) Ο Βενιζέλος αναδεικνύει την ερμηνευτική πρόνοια του αναθεωρητικού
νομοθέτη που εκδηλώνεται με τη νομοτεχνική κατάστρωση των διατάξεων,
ερμηνευτικών δηλώσεων, αλλά και δηλώσεων που καταχωρίζονται στα πρακτικά της
αναθεωρητικής Βουλής και την αντιπαραθέτει με την μη επιτρεπτή ερμηνευτική
βιασύνη που έδειξαν όσοι έσπευσαν να κρίνουν οριστικά διατάξεις που βρίσκονταν
ακόμη στη φάση της κοινοβουλευτικής τους διαμόρφωσης.

6. Το έργο χωρίζεται σε δύο «βιβλία»: (Αυτόν τον όρο χρησιμοποιεί ο
συγγραφέας).

Στο πρώτο βιβλίο του έργου του ο Βαγγέλης Βενιζέλος επιχειρεί μια προσέγγιση
του αναθεωρητικού διαβήματος του 2001 υπό το πρίσμα της γενικής θεωρίας του
Συντάγματος.

α) Ως θεμέλιο του θεωρητικού μέρους εύστοχα επελέγη η λειτουργία του
Συντάγματος στον 21ο αιώνα. Θα προτιμούσα αυτό το τμήμα να βρίσκεται στην αρχή
και όχι προς το τέλος του θεωρητικού τμήματος, δηλαδή του πρώτου «βιβλίου».

αα) Στον αιώνα αυτό δεν έχουν μεταβληθεί μόνο οι ρυθμιστικές ανάγκες,
έχουν μεταβληθεί και οι πηγές της διακινδύνευσης των αγαθών που προστατεύει το
Σύνταγμα.

ββ) Πρόκειται για τους κινδύνους που απειλούν τη δημοκρατική πολιτική
διαδικασία από τα ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα που έχουν βαθιά εισχωρήσει
στα μέσα επικοινωνίας και με αυτά στα κέντρα των πολιτικών αποφάσεων.
Πρόκειται, κοντολογίς, για τη βαθύτατη κρίση αξιοπιστίας της πολιτικής
διαδικασίας και τη συνακόλουθη απαξία των κοινοβουλευτικών θεσμών στην
κοινωνία.

γγ) Πρόκειται επίσης για την κρίση των θεσμών του κοινωνικού κράτους,
για την αλματώδη ανάπτυξη και διάχυση νέων δικαιοκρατικά μη ελέγξιμων
τεχνολογιών και, τέλος, για την ευρωπαϊκή ενωσιακή διαδικασία που μεταβάλλει
θεμελιώδεις παραδοχές για τη λειτουργία του πολιτειακού φαινομένου.

β) Αναλύει επίσης συστηματικά τον πολιτικό χαρακτήρα του αναθεωρητικού
διαβήματος, ως πολιτικής πρωτοβουλίας, ως προϊόντος του συσχετισμού των
πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων, ως διεργασίας πολιτικής επανανομιμοποίησης
του Συντάγματος, ως κοινοβουλευτικής και συλλογικής διαδικασίας, αλλά και ως
αντικειμένου επιστημονικού, πολιτικού και κοινωνικού διαλόγου. Κρίσιμη και,
νομίζω, νέα είναι η ιδέα ότι η αναθεώρηση επανανομιμοποιεί το όλο Σύνταγμα και
το μη αναθεωρούμενο τμήμα του.

γ) Στο κρίσιμο θεωρητικά θέμα του δικαστικού ελέγχου της συνταγματικής
αναθεώρησης ο Βενιζέλος εμπλουτίζει με νέα επιχειρήματα τη θέση που είχε ήδη
υποστηρίξει το 1984, ότι δηλαδή η ύπαρξη ουσιαστικών ορίων της αναθεώρησης,
κατά το άρθρο 110 του Συντάγματος, δεν συνεπάγεται τον δικαστικό έλεγχο της
συνταγματικότητας των νέων ή αναθεωρημένων διατάξεων, παρά μόνο για τη
διαπίστωση περί του αν πρόκειται για «πρωτογενές» συνταγματικό προϊόν ή για το
προϊόν μιας δευτερογενούς συντεταγμένης διαδικασίας.

7. Ο συγγραφέας επιχειρεί ακόμη μια παράλληλη μελέτη των λειτουργιών
της αναθεώρησης και των λειτουργιών του Συντάγματος και θέτει το πρόβλημα του
μέλλοντος του Συντάγματος σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τις δυσκολίες
που συναντά η συνταγματική πολιτική. Εγώ θα έλεγα: Σε μια εποχή κρίσης της
λειτουργίας του Συντάγματος και κρίσης αξιοπιστίας των θεσμών. Έτσι:

α) Ο συγγραφέας αναφέρεται στις δυσκολίες αντιμετώπισης της κρίσης του
κοινωνικού κράτους.

β) Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι εδώ οι επισημάνσεις του για τα
προβλήματα της κρατικής κυριαρχίας σε σχέση με την προοπτική ενός «ευρωπαϊκού
Συντάγματος»… Θα επισημάνω σχετικά δύο πράγματα:

­ Πρώτον: το θέμα Ευρωπαϊκή Ένωση είναι ασθενές σημείο της Αναθεώρησης. Το έχω
ήδη επισημάνει μαζί με το θέμα της Εκκλησίας και εκείνο της διαδικασίας
εκλογής του Προέδρου της Δημοκρατίας.

­ Δεύτερον: οι αναλύσεις του Βενιζέλου είναι ευτυχώς απελευθερωμένες από μία,
εξαιρετικά επικίνδυνη για την υπόθεση «Ευρώπη», φιλοευρωπαϊκή δημαγωγία, που
άλλοτε λόγω ανεπάρκειας και άλλοτε σκοπίμως θεωρεί ότι η ενωσιακή πρόοδος
συντελείται στα γραφεία των όποιων σχεδιαστών και όχι, σταδιακά και μέσα στον
ιστορικό χρόνο, δηλαδή στη συνείδηση των Ευρωπαίων πολιτών.

8. Ο Βενιζέλος, εφοδιασμένος με την ασυγχώρητη πολυμάθεια και
ευρυμάθειά του ­ «ασυγχώρητη» παρ’ ημίν όχι διότι την έχει αλλά διότι είναι
και ορατή! ­ αλλά και με την εμπειρία του τα τελευταία εννέα χρόνια ως
βουλευτή και υπουργού που έχει διαχειρισθεί βασικούς τομείς της δημόσιας
πολιτικής και, βεβαίως, ως εισηγητή της πλειοψηφίας, σε τρεις διαδοχικές
Βουλές, αντιμετωπίζει ένα ευρύ φάσμα από τα προβλήματα τα οποία τίθενται στον
νομικό που καλείται να ερμηνεύσει και να αξιολογήσει το προϊόν του
αναθεωρητικού έργου. Ειδικότερα:

α) Ξεχωριστή έμφαση δίνει στον εμπλουτισμό του συνταγματικού συστήματος
των θεμελιωδών δικαιωμάτων, τόσο στο επίπεδο των γενικών αρχών που περιέχονται
κυρίως στο νέο άρθρο 25 § 1 του Συντάγματος, όσο και στο επίπεδο των πρόσθετων
μέτρων προστασίας των επιμέρους συνταγματικών δικαιωμάτων.

β) Αλλά και στα ζητήματα που αφορούν τις παρεμβάσεις του αναθεωρητικού
νομοθέτη στη συνταγματική οργάνωση του κράτους και των εξουσιών, οι αναλύσεις
του τού δίνουν το έναυσμα για μια γόνιμη διεργασία και συχνά μάλιστα αποτελούν
μια πρόκληση για εμάς του κλάδου να ανανεώσουμε τα ερευνητικά μας
ενδιαφέροντα.

γ) Θα μπορούσε κανείς να πει, πως το δεύτερο μέρος του βιβλίου, δηλαδή
το δεύτερο βιβλίο, αναδεικνύει τη συντελεσθείσα αναθεώρηση ως σύστημα. Αυτό
συνεπώς το συστηματικό έργο προσφέρεται και ως η βάση και για έρευνα και για
διδασκαλία. Σ’ αυτό συντελούν η βιβλιογραφική τεκμηρίωση και οι πλήρεις
αναφορές στις προπαρασκευαστικές εργασίες της αναθεώρησης.

9. Βέβαια, το έργο αυτό του Βενιζέλου απευθύνεται στην «κοινότητα των
ειδικών». Θα έλεγα όμως: όχι μόνο.

Υπάρχει στην κοινή γνώμη ένα κενό γνώσης γύρω από τους συνταγματικούς μας
θεσμούς, ίσως και μια αδιαφορία, ιδίως από την πλευρά των νέων πολιτών.

Υπάρχει βέβαια και μια κατάχρηση επίκλησής του. Πολλά πολιτικά αιτήματα
στολίζονται ­ αδοκίμως ­ με ψευδοσυνταγματικά επιχειρήματα. Το έργο του
«Αναθεωρητικό Κεκτημένο» έχει λοιπόν τις προϋποθέσεις να ξεπεράσει τους
κύκλους των νομικών και των ειδικών ερευνητών και να κερδίσει το ενδιαφέρον
του ευρύτατου αναγνωστικού κοινού.

10. Εισηγητής λοιπόν και ερμηνευτής πλέον της αναθεώρησης; Αρκετοί εκ
των παρόντων ενθυμούνται ότι αυτό δεν συνέβη για πρώτη φορά.

Μειονέκτημα ή πλεονέκτημα; Εγώ θα έλεγα τούτο:

Το βιβλίο του Βενιζέλου αποδεικνύει ότι ο επιστημονικός λόγος που συνοδεύει
ερμηνευτικά τις πολιτικές επιλογές δεν συμβαίνει πάντοτε να «καλύπτει»,
κοινώς: να «κουκουλώνει». Όταν είναι λόγος διαφανής, όπως συμβαίνει με τον
λόγο του Βενιζέλου, τότε συμβαίνει να αποκαλύπτει… Αυτό, στη δική μου
ορολογία, ονομάζεται ως στάση μεν πολιτικό και επιστημονικό θάρρος, ως
αποτέλεσμα ονομάζεται ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ.

11. Τελειώνω: Το βιβλίο αυτό δεν μπορεί να αγνοηθεί από εκείνους που θα
σκύψουν πάνω στη μελέτη του νέου Συντάγματος. Συνιστά πηγή για όλους μας,
ακόμη και για εκείνους που θα ήθελαν να το αγνοήσουν. Και είναι πηγή διότι
προκύπτει από τη γραφή όχι μόνο του γενικού εισηγητή της αναθεώρησης αλλά και
διότι ­ εγώ τολμώ να πω κυρίως διότι ­ είναι γραφή ενός ακαδημαϊκού δασκάλου
που σέβεται και τιμά τον κλάδο του και κυρίως διότι είχε σαφή πάντοτε επίγνωση
της διαφοράς ανάμεσα στην εμπάθεια και το πάθος.

12. Αν, κυρίες και κύριοι, ο θαυμασμός για ένα επιστημονικό πόνημα δεν
σημαίνει κατ’ ανάγκην και πλήρη συμφωνία με όλα, ευχαρίστως καταθέτω ­
τελειώνοντας ­ ότι το βιβλίο αυτό είναι άξιο θαυμασμού.

Εύχομαι στο νέο έργο του PRIMUS των μαθητών μου διεθνώς, του συναδέλφου μου
και πολύ στενού φίλου, να ανοίξει ένα διάλογο ωφέλιμο για το πολίτευμα, για
την ερμηνεία του Συντάγματος και για τη νομική μας παιδεία.

Το κείμενο αποδίδει την ομιλία του Δ.Θ. Τσάτσου στην παρουσίαση του νέου
βιβλίου του Ευάγγελου Βενιζέλου «Το αναθεωρητικό κεκτημένο ­ Το συνταγματικό
φαινόμενο στην αυγή του 21ου αιώνα και η εισφορά της αναθεώρησης του 2001»
(Εκδόσεις Αντ. Σάκκουλα), στις 29.1.2002 στην αίθουσα της Παλαιάς Βουλής.