Διαστάσεις Ιn memoriam

Κορυφαίος κοινωνιολόγος του εικοστού αιώνα ή ένας προικισμένος τεχνίτης των
σύγχρονων κοινωνικών επιστημών; Και τα δύο, όπως και πολλά ακόμη.

Με την ντουντούκα: ο Πιερ Μπουρντιέ, το 1995, στο πλευρό των αντιπάλων του νεοφιλελευ-θερισμού

Ο Μπουρντιέ ξεκίνησε ως εθνολόγος: οι πρώτες του έρευνες είχαν αντικείμενο τη
σύγκρουση της αγροτικής κοινωνίας της Αλγερίας με το πνεύμα του καπιταλισμού.
Στη συνέχεια, όμως, άρχισε να περνά απ’ όλους τους κλάδους, προσπαθώντας να
σπάσει τα σύνορα ανάμεσά τους, όπως οι ρομαντικοί κοσμοπολίτες προσπαθούν
σήμερα να σπάσουν τα σύνορα (εθνικά, κοινωνικά, πολιτιστικά, φυλετικά) ανάμεσα
στις χώρες και στους λαούς. Ασχολήθηκε κατ’ εξοχήν με την κοινωνιολογία,
άνοιξε όμως νέες προοπτικές και στη φιλοσοφία, την οικονομία, τις κοινωνικές
επιστήμες, ακόμη και την ανάλυση της γλώσσας. Το σημαντικότερο όμως, γράφει ο
Γιούργκεν Χάμπερμας στη Μοντ, είναι πως δεν ήταν ο άνθρωπος του ακαδημαϊκού
κομφορμισμού. Ανήκε, όπως και ο Φουκώ, σε αυτά τα πνεύματα με μεγάλες
ακαδημαϊκές φιλοδοξίες που καθιστούν αδύνατη τη διάκριση ανάμεσα στην πολιτική
στράτευση και την πνευματική στράτευση. Όσο περνούσαν τα χρόνια, τόσο πιο
αφόρητη έβρισκε την ακαδημαϊκή χλιαρότητα. Παρατηρητής δεν μπορούσε να είναι:
στους δρόμους ήθελε να βρίσκεται.

Γιατί θεωρούσε την κοινωνιολογία μια αναγκαία επιστήμη; Επειδή είναι η μόνη
επιστήμη που, αφενός, αποκαλύπτει τον περιοριστικό χαρακτήρα των κοινωνικών
γεγονότων και, αφετέρου, δίνει στο άτομο τη δυνατότητα να δημιουργήσει χώρους
ελευθερίας ανάμεσα στους περιορισμούς αυτούς. Οι περισσότεροι επιστήμονες,
σημειώνει ο Γερμανός κοινωνιολόγος Βολφ Λέπενις, ενδιαφέρονται για τα
συστήματα ή για τα άτομα. Είτε μελετούν τις αντικειμενικές και αμετάβλητες
δομές εντός των οποίων κινούνται τα άτομα σαν μαριονέτες είτε υιοθετούν την
οπτική αυτών των ατόμων και τους αναγνωρίζουν ένα βαθμό ελευθερίας ­ που είναι
όμως πλασματικός. Ο Μπουρντιέ, αντίθετα, πίστευε ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα
είναι μεν προσανατολισμένη σε στόχους που έχει θέσει η κοινωνία, χωρίς όμως να
επιδιώκει συνειδητά αυτούς τους στόχους. Από τη σκοπιά αυτή, μπορεί να γίνει
ένας παραλληλισμός με τη γενετική γραμματική τού Τσόμσκι: ως ομιλούντα όντα,
συνδεόμαστε μεταξύ μας με ένα περιορισμένο σύνολο κανόνων, αλλά μπορούμε
ταυτόχρονα να διατυπώσουμε έναν απεριόριστο αριθμό φράσεων που είναι
γραμματικά ορθές.

Εγωκεντρικός, αλλά και γενναιόδωρος. Κατήγορος του Τύπου, αλλά και διεκδικητής
της προβολής από αυτόν. Εχθρός των εθνικισμών (οι θέσεις του για τη
Γιουγκοσλαβία, αν είχαν προβληθεί περισσότερο, θα τον είχαν κάνει πολύ
λιγότερο δημοφιλή στην Ελλάδα), αλλά και ένθερμος Ευρωπαίος. Όπως λέει ο
Ιταλός καθηγητής Τζαν Τζάκομο Μιγκόνε, ο οποίος συνεργάστηκε μαζί του στην
έκδοση της επιθεώρησης Liber, η Ευρώπη ήταν για τον Μπουρντιέ μια κρίσιμη
επιλογή, ένας ρεαλιστικός τρόπος να διατρανωθεί η αρχή της δημοκρατικής
αντιπροσώπευσης σε παγκόσμιο επίπεδο, μια ευκαιρία να αντιπαρατεθεί στις
σημερινές μορφές παγκοσμιοποίησης ένας πολυπολικός κόσμος, εφοδιασμένος με
κοινούς κανόνες και κοινούς θεσμούς.