Διαστάσεις Η ηδονή της ανάγνωσης

Μια μέρα, ο Μαρκ Τουαίην διάβασε σε μια εφημερίδα ότι πέθανε. Έστειλε τότε
ένα τηλεγράφημα στην εφημερίδα που έλεγε: «Η είδηση του θανάτου μου ήταν
υπερβολική».

Emil Filla: «Ένας αναγνώστης του Ντοστογιέφσκι» (1907)

Το ίδιο υπερβολική είναι η είδηση του θανάτου της ανάγνωσης, λέει ο Αλμπέρτο
Μανγκέλ σε συνέντευξή του στην Ελ Παΐς. Η μορφή ανάγνωσης που μας
προτείνει η ηλεκτρονική τεχνολογία είναι αντίθετη προς την ίδια την ανάγνωση.
Η πρώτη είναι επιφανειακή και γρήγορη, σχεδόν αυτόματη, η δεύτερη είναι αργή,
οδηγεί στα βαθιά, προϋποθέτει παύσεις για την απορρόφηση και την εμπέδωση. Η
μια μορφή δεν αντικαθιστά την άλλη, υπάρχει παράλληλα μ’ εκείνη, δεν μπορεί
ούτε θέλει να την καταβροχθίσει. Το ηλεκτρονικό βιβλίο, για παράδειγμα, δεν
μπορεί να έχει την ερωτική σχέση με το κρεβάτι που έχει το έντυπο βιβλίο. Οι
Γάλλοι χρησιμοποιούν την έκφραση jouir de la lecture, «ηδονή της
ανάγνωσης», με την έννοια του οργασμού. Δεν θα μπορούσαν βέβαια να αναφέρονται
στο Internet.

Γεννημένος στο Μπουένος Άιρες, ο συγγραφέας της «Ιστορίας της Ανάγνωσης»
γράφει στα αγγλικά και ζει στη Γαλλία. Εκεί, σε ένα μικρό χωριό, οργανώνει τη
βιβλιοθήκη του, που αποτελείται από 50.000 βιβλία. Δεν ισχυρίζεται ότι τα έχει
διαβάσει όλα: είναι 53 ετών, και αυτό θα σήμαινε ότι διαβάζει 1.000 βιβλία τον
χρόνο. Πάντως, τα έχει ανοίξει, ξέρει για τι μιλούν. Υπάρχουν βιβλία που τα
διαβάζεις από την αρχή μέχρι το τέλος, άλλα που τα ανοίγεις για να αρπάξεις
μια φράση, κι άλλα που μεταβιβάζουν το περιεχόμενό τους μέσω ώσμωσης. Η ευθύνη
του αναγνώστη είναι διαφορετική από την ευθύνη του συγγραφέα. Ο συγγραφέας
είναι ένας αλχημιστής, μετατρέπει την εμπειρία σε λέξεις, αλλά το έργο του,
καθώς και η εξουσία του, τελειώνει με την ολοκλήρωση του βιβλίου. Η πορεία του
αναγνώστη είναι ακριβώς η αντίστροφη: προσπαθεί να ανακαλύψει το κείμενο, να
κατανοήσει την εμπειρία που οδήγησε στη συγγραφή του. Πολλές φορές, ο κόσμος
στον οποίο μπαίνει είναι διαφορετικός από τον κόσμο του συγγραφέα. Η ευθύνη
του αναγνώστη, έτσι, είναι πολιτική, έχει να κάνει με την κοινωνία, με την
«πόλι», με την απόδοση ενός καινούργιου νοήματος στις λέξεις της φυλής, όπως
έλεγε ο Μαλαρμέ.

Μπορεί η ανάγνωση να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους; Εξαρτάται από μας, απαντά
ο Μανγκέλ. Την απολύτρωση πρέπει να την κερδίσεις, και να την κερδίζεις κάθε
φορά. Ο Δον Κιχώτης δεν είναι ένα μαγικό αντικείμενο, αλλά ένα σύνολο από
σελίδες: η μαγεία συντελείται όταν μπεις στο βιβλίο. Οι κυβερνήσεις, πάντως,
δεν το διακινδυνεύουν. Οι υποτιθέμενες εκστρατείες τους υπέρ της ανάγνωσης
είναι απολύτως υποκριτικές και άχρηστες, στην πραγματικότητα οι κυβερνώντες
φοβούνται την ανάγνωση και τη γνώση, προτιμούν έναν λαό αναλφάβητο, γιατί
τότε, και μόνο τότε, είναι πειθήνιος.