Ραμαζάνι με Μακντόναλντς

Δεν ρωτάς έναν χριστιανό αν ξέρει να κάνει τον σταυρό του. Έτσι κι εγώ δεν
είχα ρωτήσει ποτέ κανένα Τουρκάκι αν ήξερε να κάνει το ναμάζι του, την
τελετουργική προσευχή των μουσουλμάνων. Ήξερα ότι το Ραμαζάνι «εκείνοι»
νήστευαν. Διαφορετικά από εμάς, αλλά νήστευαν. Έβλεπα επίσης ότι ήταν μήνας
αυξημένης κοινωνικότητας, επισκέψεις στα σπίτια, δοσίματα… Η Φιτνέτ χανούμ
μάς έφερνε ασουρέ. Πότε πότε πηγαίναμε με τη μαμά μου στον φούρνο και παίρναμε
ζεστή ραμαζανόπιτα, που τρώει κανείς το Ραμαζάνι αντί για ψωμί.

Ιερός μήνας. Το ραμαζάνι, που ξεκινά σήμερα και θα τελειώσει στις 15 Δεκεμβρίου, αποτελεί για τους μουσουλμάνους ευκαιρία πνευματικής και σωματικής κάθαρσης

Πήγαινα απαρεγκλίτως στην εκκλησία. (Ο κύριος Ηλίας, ο διευθυντής μας στην
Αστική Σχολή Χάλκης των Πριγκιποννήσων, εξάλλου, μας έβαζε απουσία αν δεν μας
έβλεπε στον Αϊ-Νικόλα τις Κυριακές.) Μου άρεσαν τα τροπάρια και πήγαινα
τρεχάτη στο κατηχητικό. Τα Τουρκάκια γειτονόπουλα, ο Κεμάλ, η Ζουχάλ, ο
Οζτζάν, πήγαιναν άραγε στο τζαμί; Το μάθημα των θρησκευτικών ήταν προαιρετικό
στα τουρκικά σχολεία. Η ανεξιθρησκεία αποτελούσε σημαντικό κομμάτι των
μεταρρυθμίσεων του Ατατούρκ. Το ζήτημα δεν με είχε πολυαπασχολήσει.

Ο Κεμάλ, ο Οζτζάν και η Ζουχάλ δεν πήγαιναν στο τζαμί. Ούτε στο κατηχητικό. Το
κατάλαβα χρόνια αργότερα, όταν η Ζουχάλ μού διηγήθηκε την απόγνωσή της, που
δεν ήξερε να κάνει ναμάζι στην κηδεία του πατέρα της. Δεν είχε πάρει ποτέ
θρησκευτική παιδεία. Του Κεμάλ, μου είπε, του είχε μάθει η γιαγιά του. Και οι
δυο είναι σήμερα στα σαράντα πέντε τους.

Έχω τη βεβαιότητα ότι πάμπολλοι Τούρκοι που είναι σήμερα στην ηλικία των
πενήντα είναι άσχετοι με τη θρησκεία τους. Οι ακραιφνείς κεμαλιστές ­όπως ήταν
ο μπαμπάς τής Ζουχάλ­ δεν έστελναν τα παιδιά τους στο μάθημα των θρησκευτικών,
πολύ περισσότερο δεν τα έστελναν στο κατηχητικό. Οι θρήσκοι, από την άλλη
πλευρά, ή τα έστελναν «μετά φόβου Θεού» ή φρόντιζαν να τα κατηχούν κάπως στο
σπίτι. Το να είσαι θρήσκος, τα πρώτα χρόνια της Δημοκρατίας, σήμαινε ότι
είσαι, κατά πάσα πιθανότητα, «αντικεμαλιστής» κι αυτό εγγραφόταν στα
«κοινωνικά σου φρονήματα».

Οι ισλαμιστές

Η κατάσταση χαλάρωσε λίγο το 1950 που ήρθε στην εξουσία το Δημοκρατικό Κόμμα
του Αντνάν Μεντερές. Η θρησκεία πήρε μιαν ανάσα. Αλλά, τότε, οι πιο ήπιοι
οπαδοί των μεταρρυθμίσεων του Ατατούρκ έγιναν πιο τραχείς. (Περίπου εκείνης
της εποχής παιδιά ήταν οι φίλοι μου.) Η χούντα του 1960 σταμάτησε την
«κατηφόρα». Οι ισλαμιστές οργανώθηκαν το 1967 ­πρώτη φορά μετά το 1923­, όταν
ο Νετζμετίν Ερμπακάν τσακώθηκε με τον Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, αποχώρησε από το
Κόμμα της Δικαιοσύνης και ίδρυσε το Κόμμα Εθνικής Σωτηρίας. Το κόμμα αυτό ήταν
στον κυβερνητικό συνασπισμό με τον Ετζεβίτ το 1974. Η χούντα του 1980
αποφάσισε να εγκαθιδρύσει τον «τουρκοϊσλαμικό πολιτισμό» έναντι του κινδύνου
της Αριστεράς. Με το Σύνταγμα του 1982 έκανε υποχρεωτικό το μάθημα των
θρησκευτικών. Το 1997, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας υποβίβασε στη δεύτερη
θέση του καταλόγου των εθνικών κινδύνων τον κουρδικό κίνδυνο και τοποθέτησε
στην πρώτη τον ισλαμισμό…

Έκανα αυτή τη μικρή επιγραμματική αναδρομή, γιατί ήθελα να γράψω για το
Ραμαζάνι, που αρχίζει σήμερα (16/11) και θα τελειώσει στις 15 Δεκεμβρίου.

Ο ιερός μήνας, ο ένατος του μουσουλμανικού σεληνιακού έτους, συνδέεται με την
αποκάλυψη του Κορανίου στον Μωάμεθ και είναι για τους μουσουλμάνους ευκαιρία
πνευματικής και σωματικής κάθαρσης και ένας από τους πέντε στύλους του Οίκου
του Ισλάμ: την ομολογία της πίστεως (δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από τον Θεό
και προφήτης του είναι ο Μωάμεθ), την προσευχή (ναμάζι), την ελεημοσύνη
(ζεκιάτ), τη νηστεία (Ραμαζάνι) και την ιερή αποδημία (χατζηλίκι).

Στους γυρολόγους της Πόλης θα προστεθούν τον μήνα αυτό οι νταουλτζήδες, που θα
επισημαίνουν με τετράστιχα την ώρα του σαχούρ, του πρώτου από τα δύο γεύματα
της ημέρας στη διάρκεια του Ραμαζανιού, ακριβώς πριν από την αυγή και την ώρα
του ιφτάρ, του δεύτερου γεύματος, μετά το απογευματινό ναμάζι.

Η νηστεία του Ραμαζανιού (πλήρης αποχή από τροφή, ποτό, κάπνισμα από τη
χαραυγή ως τη δύση του ήλιου) έχει αξία μόνο αν συνδυάζεται με τις άλλες
εντολές (ελεημοσύνη, κ.λπ.). Αυτό που άλλοτε έκαναν οι χανούμισσες, το κάνουν
τώρα οι δήμοι, ακόμη κι αν δεν ανήκουν σε ισλαμιστές: στήνουν μεγάλες σκηνές
σε πλατείες και μοιράζουν συσσίτιο στους απόρους. Προβλέπεται ότι, φέτος, με
την οικονομική κρίση, οι σκηνές αυτές θα έχουν μεγαλύτερες ουρές από κάθε άλλη
φορά.

Στις πόλεις της Τουρκίας κανένα φαγάδικο δεν κλείνει το Ραμαζάνι. Κανένας δεν
σε στραβοκοιτάζει αν τρως στη διάρκεια της ημέρας. Αυξάνονται εκείνοι που
φορούν επιδεικτικά στο πέτο ροζέτες με την προτομή του Ατατούρκ. Και η
τελευταία μόδα για τη νεολαία είναι να κάνει ουρές έξω από τα Μακντόναλντς την
ώρα του ιφτάρ!

Ρώτησα τον Ουμούτ, τον γιο τής Ζουχάλ, που μπήκε φέτος στο πανεπιστήμιο, αν θα
νηστέψει. «Ε, όχι κι όλο τον μήνα», μου είπε, «θα νηστέψω, όμως, δυο – τρεις
μέρες προς το τέλος». Και θα ήθελε κανείς πολλούς μάρτυρες για να πει τον
Ουμούτ θρήσκο.