ΓΝΩΜΗ Το σοκ της άγνοιας

Το άρθρο του Σάμιουελ Χάντινγκτον, που δημοσιεύτηκε την άνοιξη του 1993 στην
επιθεώρηση Foreign Affairs υπό τον τίτλο “Το σοκ των πολιτισμών”, προσείλκυσε
αμέσως την προσοχή και προκάλεσε ένα εντυπωσιακό κύμα αντιδράσεων. “Η υπόθεσή
μου είναι πως, μέσα σ’ αυτόν τον νέο κόσμο, η πρώτη και θεμελιώδης πηγή
σύγκρουσης δεν θα είναι ούτε ιδεολογική ούτε οικονομική”, έγραφε ο
Χάντινγκτον. “Το σοκ των πολιτισμών θα κυριαρχήσει στην πολιτική σε πλανητική
κλίμακα. Οι ρωγμές ανάμεσα στους πολιτισμούς θα γίνουν οι γραμμές των μετώπων
του μέλλοντος”. Ο Χάντινγκτον δεν έχει χρόνο να αφιερώσει στην εσωτερική
δυναμική και πολλαπλότητα κάθε πολιτισμού ούτε στο δυσάρεστο, αλλά πιθανό,
ενδεχόμενο η δημαγωγία και η απλή άγνοια να υπογράφουν εν πολλοίς την
αλαζονεία να θέλει κανείς να μιλήσει για μια ολόκληρη θρησκεία ή για έναν
ολόκληρο πολιτισμό.

Στην πραγματικότητα ο Χάντινγκτον είναι ένας ιδεολόγος, κάποιος που θέλει να
κάνει τους “πολιτισμούς” και τις “ταυτότητες” κάτι που δεν είναι: κλειστές
ερμητικά οντότητες, αποκαθαρμένες από τα πολλαπλά και αντίθετα ρεύματα που
κινούν την ανθρώπινη ιστορία και τα οποία, στη διάρκεια των αιώνων, της
επέτρεψαν όχι μόνο να περιορίσει τους θρησκευτικούς και κατακτητικούς
πολέμους, αλλά και να είναι μια ιστορία ανταλλαγών, γόνιμης επιμειξίας και
μοιράσματος. Τα τρομερά γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, αυτή η προσεκτικά
σχεδιασμένη μαζική σφαγή, η φρίκη αυτών των επιθέσεων αυτοκτονίας με
παθολογικά κίνητρα τις οποίες εκτέλεσε μια μικρή ομάδα ανισόρροπων, θεωρήθηκε
από κάποιους ότι αποδεικνύουν τη θέση του Χάντινγκτον. Αντί να δουν τα
γεγονότα αυτά γι’ αυτό που είναι, δηλαδή υπεξαίρεση μεγάλων ιδεών (χρησιμοποιώ
τον όρο με την ευρεία έννοια) από ένα γκρουπούσκουλο φανατικών εγκληματιών,
διεθνείς κορυφές, από την πρώην πρόεδρο του Πακιστάν Μπεναζίρ Μπούτο ως τον
Ιταλό πρωθυπουργό Σίλβιο Μπερλουσκόνι, δογμάτισαν σχετικά με τα εγγενή
προβλήματα του Ισλάμ. Γιατί όμως να μη δουν μάλλον παραλληλισμούς ανάμεσα στον
Οσάμα Μπιν Λάντεν και τους οπαδούς του και αιρέσεις όπως οι Δαβιδιανοί ή οι
μαθητές του πάστορα Τζιμ Τζόουνς στη Γουιάνα ή ακόμη τα μέλη της Αούμ Σίνρκι
Κίο στην Ιαπωνία;

Όλοι μας, Δυτικοί, μουσουλμάνοι και λοιποί, κολυμπάμε μέσα στα βαθιά νερά
ανάμεσα στη παράδοση και τον εκσυγχρονισμό. Και καθώς αυτά τα νερά είναι τμήμα
του ωκεανού της Ιστορίας, είναι μάταιο να προσπαθούμε να τα χωρίσουμε
υψώνοντας φράγματα. Ζούμε μια περίοδο έντασης, αλλά είναι καλύτερο να
σκεφτόμαστε με όρους ισχυρών και ανίσχυρων κοινοτήτων, πολιτικών της λογικής
και πολιτικών της άγνοιας, παγκόσμιων αρχών δικαιοσύνης και αδικίας, αντί να
χανόμαστε σε αναζητήσεις μεγάλων αφαιρέσεων, που μπορεί να παρέχουν
ενδεχομένως εφήμερες ικανοποιήσεις, αλλά λίγη μόνο αυτογνωσία ή ενημερωμένη
ανάλυση. Η θέση του “Σοκ των πολιτισμών” είναι ένα επινόημα όπως ο “Πόλεμος
των Κόσμων”, αποτελεσματικότερη για την ενίσχυση μιας αμυντικής υπερηφάνειας,
παρά για να κατανοήσει κανείς συνολικά τις εντυπωσιακές αλληλεπιδράσεις της
εποχής μας.

Από τους επιφανέστερους Παλαιστίνιους διανοουμένους, ο Edward
W. Said είναι καθηγητής Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο
Κολούμπια των ΗΠΑ