ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωρίς ανταπόκριση;

Σε αρκετά επαγγέλματα μπορεί να προκύψουν καταστάσεις όπου κανείς μπορεί να
γίνει ήρωας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ο γιατρός που σώζει μια ζωή υπό
αντίξοες συνθήκες ή ο δικηγόρος που υπερασπίζεται ένα φτωχό και αθώο
κατηγορούμενο ­ για να μη γίνει αναφορά, λόγου χάρη, σε πυροσβέστες ή
ναυαγοσώστες όπου ο ηρωισμός είναι το προαπαιτούμενο της δουλειάς. Έχει η
δημοσιογραφία κάτι αντίστοιχο;

Σαφώς και ναι. Οι πρώτοι συνειρμοί μάλλον οδηγούν στην «λαμπρότερη» εκδοχή των
Γούντγουορντ και Μπέρνστιν που, αγνοώντας πιέσεις και εκφοβισμούς, έφεραν στο
φως της δημοσιότητας το σκάνδαλο του Γουότεργκεϊτ και, ως άμεση συνέπεια, την
παραίτηση του προέδρου Νίξον. Ωστόσο, πολλοί θεωρούν ότι οι πραγματικοί εν
δυνάμει ήρωες είναι οι ανταποκριτές. Άλλωστε, δουλεύουν μόνοι τους και συχνά
διακινδυνεύουν μέχρι και τη ζωή τους ­ πολλοί από τους 52 δημοσιογράφους που,
σύμφωνα με στοιχεία της Διεθνούς Ενώσεως Εφημερίδων (ΔΕΕ), σκοτώθηκαν το 2000
ήταν ανταποκριτές. Γιατί, λοιπόν, ενώ αποτελούν το καμάρι του επαγγέλματος, οι
εφημερίδες ανά τον κόσμο δείχνουν να προχωρούν σε μείωση του αριθμού τους;

Οι κυνικοί θα ισχυρισθούν ότι όλα επικεντρώνονται στο κόστος, ειδικά σε
δύσκολους καιρούς. Εν τούτοις, παρ’ όλο που όντως ένα δίκτυο (εσωτερικών, όχι
απλώς συνεργαζόμενων) ανταποκριτών κοστίζει ακριβά, οι εφημερίδες δεν θα είχαν
προχωρήσει σε καμία ενέργεια εάν οι εξελίξεις στην αγορά των μέσων δεν τους
παρουσίαζαν άλλες εναλλακτικές λύσεις. Οι διαρκώς πολλαπλασιαζόμενες
συμμαχίες, εξαγορές ή συνενώσεις μεταξύ συγκροτημάτων Τύπου από διαφορετικές
χώρες (μια μακροπρόθεσμη τάση, άσχετα εάν, ευτυχώς ή δυστυχώς, δεν έχει ακόμα
πραγματικά αγγίξει την Ελλάδα) σημαίνουν ότι μία ανταπόκριση εξυπηρετεί ολοένα
και περισσότερα έντυπα ­ άρα χρειάζονται συνολικά λιγότεροι ανταποκριτές.
Επιπροσθέτως, το Ίντερνετ επιτρέπει πλέον πρόσβαση σε πληθώρα υλικού, με τη
μορφή είτε του ζωντανού ρεπορτάζ ή των απαραίτητων σχετικών πληροφοριών που
πλαισιώνουν και εμπλουτίζουν την κάλυψη. Ενδεχομένως, η ακραία προέκταση αυτής
της πρακτικής είναι να περάσει στο μέλλον σταδιακά η δουλειά των ανταποκριτών
στα χέρια των συντακτών ύλης.

Για όλα συνεπώς φταίει η παγκοσμιοποίηση και το Διαδίκτυο ως παγκόσμιο μέσο;
Όχι μόνο. Οι εφημερίδες δείχνουν να έχουν εν συνόλω αποφασίσει ότι η
πληροφορία που ενδιαφέρει τους αναγνώστες τους είναι η τοπική είδηση ­ εξ ου
και τα καθημερινά ή εβδομαδιαία τοπικά ένθετα που άλλοτε πετυχαίνουν, άλλοτε
όχι. Μάλιστα πολλοί εκδότες θέλουν να προχωρήσουν περισσότερο και,
υποβοηθούμενοι από την τεχνολογική εξέλιξη των ψηφιακών εκτυπωτών, να φθάσουν
σε επίπεδο συνοικίας ή γειτονιάς. Σίγουρα, από «ιδεαλιστική» πλευρά, η υπόθεση
(ή, συχνά, το συμπέρασμα έρευνας αγοράς) ότι οι αναγνώστες νοιάζονται μόνο ή
κυρίως για το άμεσο γεωγραφικό τους περιβάλλον είναι δυσάρεστη. Αντίστοιχα,
είναι βέβαιο ότι δεν ενθουσιάζει ο πιθανός αντίκτυπος στο επίπεδο και στις
απαιτούμενες δεξιότητες ενός δημοσιογράφου, αφού μάλλον άλλο προφίλ
επαγγελματία χρειάζεται για ανταπόκριση από ένα λιμό στην Αφρική και άλλο για
ρεπορτάζ πάνω στα προβλήματα αποχέτευσης μιας συνοικίας.

Έτσι, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι δεν είναι όλοι οι ιθύνοντες εφημερίδων
διατεθειμένοι να ακολουθήσουν μία πρακτική όπου ανταποκριτές θα υπάρχουν μόνο
σε ειδικές αποστολές όπως, για παράδειγμα, ένας πόλεμος ή εκτροπή σε γειτονική
χώρα ή μία μεγάλη αθλητική διοργάνωση. «Χρειαζόμαστε ανταποκριτές που μπορούν
με τη δουλειά τους να γίνουν απαραίτητοι σε αυτό το νέο περιβάλλον,
προχωρώντας την έρευνά τους πέρα από τα έτοιμα του Ίντερνετ και δίνοντας στον
αναγνώστη την αίσθηση ότι είναι και αυτός εκεί», δήλωσε προ τριετίας ο κ. Γιαν
Βίφστραντ, τότε διευθυντής της σουηδικής «Sydsvenska Dagbaldet», στο ετήσιο
Φόρουμ Στρατηγικής της ΔΕΕ. Ωραία λογάκια από έναν δημοσιογράφο που δεν
κατανοεί την επιχειρηματική πραγματικότητα; Μάλλον όχι. Την τελευταία δεκαετία
η εφημερίδα του αύξανε κάθε χρόνο την κυκλοφορία της και πέρασε από τη ζημία
στο κέρδος.

Ο Κωνσταντίνος Καμάρας είναι σύμβουλος της Διεθνούς Ενώσεως Εφημερίδων
και μέλος του Δ.Σ. της IFRA, παγκόσμιου οργανισμού για την τεχνολογία στα ΜΜΕ.