Αμόκ για τις νέες θέσεις σε μεταπτυχιακά

Τριάντα χιλιάδες περίπου πτυχιούχοι, αριθμός – ρεκόρ για τα ελληνικά
δεδομένα, σύμφωνα με εκτιμήσεις πανεπιστημιακών παραγόντων, αναμένεται ότι θα
καταθέσουν αίτηση για τις 7 χιλιάδες νέες θέσεις στα μεταπτυχιακά προγράμματα
σπουδών.

Ο αριθμός των νέων που φοίτησαν την ακαδημαϊκή χρονιά 2000/2001 σε κάποιο από
τα 250 μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών πλησιάζει τον αριθμό των νέων που
φοιτούσαν στις αρχές της δεκαετίας του ’60 στα ΑΕΙ της χώρας. Παράλληλα,
φέτος, ο αριθμός των υποψηφίων για τα μεταπτυχιακά προγράμματα και ο αριθμός
των εισακτέων σε αυτά δεν υπολείπεται από τον αριθμό αυτών που στα μέσα της
δεκαετίας του ’60 ήταν αντίστοιχα υποψήφιοι και εισακτέοι στα Ανώτατα
Εκπαιδευτικά Ιδρύματα (ΑΕΙ).

Ήδη σήμερα σε σύνολο 140 χιλιάδων «ενεργών» φοιτητών ΑΕΙ έχουμε άλλους 25
χιλιάδες, δηλαδή περισσότερο από έναν στους έξι, που συνεχίζουν τις σπουδές
τους σε μεταπτυχιακό επίπεδο σε κάποιο από τα 250 περίπου μεταπτυχιακά
προγράμματα που πραγματοποιούνται σε 18 ελληνικά Πανεπιστήμια.

Η Ρομποτική και η Τηλεματική, η Ωκεανογραφία, η Μετεωρολογία και η
Κλιματολογία, η Βιοϊατρική, η Διαστημική Φυσική, η Αστροφυσική, η Διδακτική
των Γλωσσών, η Γεωπληροφορική και η Βιοτεχνολογία ζώων ή φυτών, η Τουριστική
Νομοθεσία, η Τοξικολογία και η Κοινωνική Ψυχιατρική, η Χημεία Τροφίμων και η
Διαχείριση αέριων – ρύπων ή υγρών αποβλήτων δεν είναι παρά μερικά από τα
μεταπτυχιακά προγράμματα ειδίκευσης που αναπτύσσονται σαν τα μανιτάρια σε όλα
τα ελληνικά Πανεπιστήμια.

Τα προγράμματα μεταπτυχιακών σπουδών των ελληνικών Ανωτάτων Εκπαιδευτικών
Ιδρυμάτων παρ’ ό,τι δεν έχουν ­ εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων ­ πολλά χρόνια
ζωής, εξελίσσονται και αυξάνονται με εκπληκτικούς ρυθμούς. Για να δώσουμε μια
εικόνα της εξέλιξής τους αρκεί να πούμε ότι, σύμφωνα με τον πρύτανη του
Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Ανδρέα Κιντή, μέχρι το 1995 ο αριθμός των
μεταπτυχιακών προγραμμάτων σε επίπεδο Master ήταν μικρότερος του 20. Από το
1997 και μετά έχουμε «έκρηξη» μεταπτυχιακών τμημάτων με αποτέλεσμα σήμερα να
μιλάμε για 250 περίπου μεταπτυχιακά προγράμματα σε 18 ελληνικά Πανεπιστήμια
(συμπεριλαμβανομένου και του Ανοικτού Πανεπιστημίου) με 25 χιλιάδες περίπου
φοιτητές.

Σύμφωνα με στοιχεία του ΥΠΕΠΘ (πίνακας 1) την ακαδημαϊκή χρονιά 1999/2000
φοιτούσαν 20.684 μεταπτυχιακοί φοιτητές. Πιο συγκεκριμένα, 17 στην Ανώτατη
Σχολή Καλών Τεχνών, 5.086 στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 69 στο
Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 461 στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, 5.394
στο Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 2.839 στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο της
Αθήνας (αναλογούν ένας μεταπτυχιακός σε κάθε 2,5 ενεργούς φοιτητές), 69 στο
Ιόνιο Πανεπιστήμιο, 854 στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 90 στο
Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 184 στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 780 στο Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων, 1.292 στο Πανεπιστήμιο Κρήτης (το 1/4 των ενεργών), 261 στο
Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, 1.644 στο Πανεπιστήμιο Πατρών, 340 στο Πανεπιστήμιο
Πειραιώς, 261 στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και 406 στο Πολυτεχνείο της Κρήτης (το
50% των ενεργών, το 33% του συνόλου των εγγεγραμμένων).

Όταν σε σύνολο 140 χιλιάδων ενεργών φοιτητών ΑΕΙ έχουμε άλλους 25 χιλιάδες,
δηλαδή περισσότερο από έναν στους έξι, που συνεχίζουν τις σπουδές τους σε
μεταπτυχιακό επίπεδο, τότε σίγουρα μπορούμε να μιλήσουμε για ένα νέο τοπίο
στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ένα νέο «δίκτυο», μια νέα οροφή, που η μαζικότητα
των «στηριγμάτων» της και το γεωγραφικό άπλωμά της οικοδομεί σταθερά την
«τεταρτοβάθμια» εκπαίδευση. Βρισκόμαστε στα φύτρα μιας αναδυόμενης
πραγματικότητας στην οποία οι τριτοβάθμιες σπουδές κάθε άλλο παρά αποτελούν
πλέον την οροφή.

Οι εξειδικεύσεις

Πριν από μια δεκαετία, όσοι φοιτητές ήθελαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους για
ειδίκευση σε κάποιον τομέα, έπρεπε να αναζητήσουν κάποιο Πανεπιστήμιο του
εξωτερικού, πυκνώνοντας ακόμη περισσότερο τη φοιτητική μετανάστευση. Σύμφωνα
με τον πρόεδρο του ΔΙΚΑΤΣΑ Θόδωρο Λιανό από το 1986 μέχρι τους πρώτους μήνες
του 1997, το ΔΙΚΑΤΣΑ αναγνώρισε συνολικά ακριβώς 13.597 τίτλους. Απ’ αυτούς οι
9.677 είναι masters και οι 3.920 είναι διδακτορικά.

Σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει αρκετά. Χιλιάδες Έλληνες φοιτητές εγγράφονται
στα μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών των ΑΕΙ επιλέγοντας τις εξειδικεύσεις που
τους ενδιαφέρουν. Περίπου 2.100 είναι οι μεταπτυχιακοί φοιτητές που
εξειδικεύονται στην Πληροφορική και στις Επιστήμες των Η/Υ (Προηγμένα
Πληροφοριακά Συστήματα, Ρομποτική, Δορυφορικές Τηλεπικοινωνίες,
Μικροηλεκτρονική, κ.λπ.), 1.500 στις επιστήμες Δικαίου (Εγκληματολογία,
Κοινωνιολογία του Δικαίου, κ.λπ.), 1.050 στην Ιατρική (Ιατρική τηλεματική,
Ιατρική τεχνολογία, Νευροεπιστήμες κ.λπ.), 1.100 στα Παιδαγωγικά (Προσχολική
παιδαγωγική, Ψυχοπαιδαγωγική, κ.λπ.).

Ακόμη η Μετεωρολογία και η Κλιματολογία, η Βιοϊατρική, η Διαστημική Φυσική, η
Αστροφυσική και η Αστρονομία, οι αντισεισμικές κατασκευές και η Διδακτική των
γλωσσών, η Γεωπληροφορική και η Βιοτεχνολογία ζώων ή φυτών, η Τουριστική
νομοθεσία και η Τοξικολογία και η Κοινωνική ψυχιατρική, η Χημεία τροφίμων και
η Ωκεανογραφία, η Διαχείριση αέριων – ρύπων ή υγρών αποβλήτων δεν είναι παρά
μερικά από τα μεταπτυχιακά προγράμματα ειδίκευσης.

Τεχνολογικές επιστήμες

Τα περισσότερα μεταπτυχιακά προγράμματα αναφέρονται στις τεχνολογικές
επιστήμες (34), στις επιστήμες Υγείας (21), στις επιστήμες Οικονομίας και
Διοίκησης (21), στις επιστήμες Η/Υ (14), στα Μαθηματικά – Στατιστική (16), τη
Φυσική – Χημεία – Βιολογία (35), στα Παιδαγωγικά – Κοινωνιολογία (18), στην
Ιστορία/Αρχαιολογία (13), την Αγροτική Οικονομία – Γεωπονία – Δασολογία (10),
τη Φιλολογία (7), τις Επιστήμες Δικαίου (8), τη Φιλοσοφία και την Ψυχολογία
(10) κ.λπ.

Τα Πανεπιστήμια – Πολυτεχνεία με τους περισσότερους ­ αναλογικά με τον
προπτυχιακό πληθυσμό τους ­ μεταπτυχιακούς φοιτητές είναι το ΕΜΠ, το
Πολυτεχνείο και το Πανεπιστήμιο Κρήτης, ενώ τα Τμήματα με τους περισσότερους
μεταπτυχιακούς φοιτητές είναι η Νομική Θεσσαλονίκης με 900 περίπου
μεταπτυχιακούς, το Τμήμα Ηλεκτρολόγων μηχανικών και μηχανικών Η/Υ του ΜΕΠ με
850 περίπου μεταπτυχιακούς, το Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΜΕΠ με 530, το
Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου Κρήτης με 520, το Τμήμα Εφαρμοσμένων
Μαθηματικών και Φυσικών επιστημών του ΕΜΠ με 280, το Τμήμα Χημικών Μηχανικών
του ΕΜΠ με 400, το Τμήμα Ιστορίας/Αρχαιολογίας της Θεσσαλονίκης με 400, το
Τμήμα Θεολογίας της Θεσσαλονίκης με 420, το Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών της
Θεσσαλονίκης με 370 κ.λπ.

Λειτουργούν, επίσης, Διατμηματικά, Διαπανεπιστημιακά και Διακρατικά
Μεταπτυχιακά Προγράμματα, δηλαδή, συνεργασία διαφόρων τμημάτων του ίδιου
Πανεπιστημίου ή διαφορετικών Πανεπιστημίων στα οποία φοιτούν 1.400 περίπου
φοιτητές. Π.χ. το Τμήμα Βιολογίας και το Τμήμα Ιατρικής του Πανεπιστημίου
Αθηνών συνεργάζονται σε Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα το οποίο απονέμει
μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης με τίτλο «Εφαρμογές της Βιολογίας στην
Ιατρική». Τα Τμήματα Βιολογίας, Φυσικής, Χημείας και Γεωλογίας συνεργάζονται
σε Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα που απονέμει μεταπτυχιακό δίπλωμα
ειδίκευσης στην Ωκεανογραφία με εξειδικεύσεις στα α) Βιολογική Ωκεανογραφία β)
Γεωλογική Ωκεανογραφία γ) Φυσική Ωκεανογραφία δ) Χημική Ωκεανογραφία. Το Τμήμα
Μηχανολόγων Μηχανικών του ΕΜΠ συνεργάζεται με τα Τμήματα Ηλεκτρολόγων
Μηχανικών και Μηχαν. Η/Υ, Ναυπηγών Μηχανολόγων Μηχανικών, Χημικών Μηχανικών,
Μηχανικών Μεταλλείων και απονέμει μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης στα
«Συστήματα Αυτοματισμού» με δύο επιμέρους κατευθύνσεις: α. Συστήματα
Κατασκευών β. Συστήματα Αυτόματου Ελέγχου ή Ρομποτικής. Το Τμήμα Ιατρικής
συνεργάζεται με τα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχαν. Η/Υ και Πληροφορικής και
απονέμει μεταπτυχιακό δίπλωμα ειδίκευσης στους εξής τομείς: Ιατρικής
Πληροφορικής (Διαχείριση Ιατρικής Πληροφορίας – Βιοϊατρική Τεχνολογία –
Ιατρική Τηλεματική).

Είναι γνωστό ότι στην εποχή μας, περισσότερο από κάθε άλλη εποχή, το πτυχίο
γίνεται όλο και πιο αναγκαίο στον αγώνα ένταξης στην αγορά εργασίας, όμως
ταυτόχρονα, αναδεικνύεται όλο και λιγότερο ικανό για να διασφαλίσει μια θέση
εργασίας.

Μια ματιά μόνο στις Στατιστικές Εργασίας είναι ικανή να χαρτογραφήσει με τα
πιο «μελανά» χρώματα αυτό που, χρόνια τώρα γίνεται αντιληπτό και με «γυμνό
οφθαλμό»: περίπου ο ένας στους τέσσερις νέους άνεργους είναι πτυχιούχος
Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (ΑΕΙ-ΤΕΙ), ενώ δεκάδες χιλιάδες άλλοι νέοι με υψηλό
εκπαιδευτικό επίπεδο υποαπασχολούνται ή ετεροαπασχολούνται. Οι 13 χιλιάδες
άνεργοι πτυχιούχοι του 1981 έγιναν 53 χιλιάδες το 1991 και σήμερα ξεπερνούν
τις 120 χιλιάδες.

Από την άλλη, οι εξειδικευμένες θέσεις εργασίας που απαιτούν υψηλά
επαγγελματικά προσόντα αρχίζουν και πολλαπλασιάζονται με υψηλούς ρυθμούς. Για
τέτοιου είδους θέσεις, ο πρώτος τίτλος σπουδών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης
τείνει να μην είναι επαρκές προσόν, καθώς το γνωσιακό κεφάλαιο που περιέχει
μπορεί πολύ γρήγορα να χαθεί «σαν το νερό στην πέτρα». Στο σημείο αυτό, οι
μεταπτυχιακές σπουδές «ξαναφορτίζουν την μπαταρία» που έρχεται να προσφέρει
στήριξη στην «εύθραυστη συμμαχία» του πτυχίου με την αγορά εργασίας.

Η εξέλιξη αυτή με τα δύο αντιπαρατιθέμενα και αλληλοσυγκρουόμενα άκρα (ανεργία
πτυχιούχων – ζήτηση μεταπτυχιακών) ρυθμίζεται από τους ίδιους «διακόπτες» που
δεν είναι παρά «οι ανάγκες της αγοράς» αφού σύμφωνα με έρευνα του εργατικού
δυναμικού, οι πλέον «προνομιούχοι» στην αγορά εργασίας είναι οι κάτοχοι
μεταπτυχιακών τίτλων. Η υψηλή ζήτηση, από τη μεριά των υποψηφίων,
μεταπτυχιακών προγραμμάτων εξειδίκευσης, τροφοδοτείται άμεσα και σαφώς από την
προοπτική επαγγελματικής αποκατάστασης σ’ ένα περιβάλλον γενικευμένης
εργασιακής ανασφάλειας. Ρυθμίζεται από στρατηγικές αποδυνάμωσης και
υπονόμευσης της προοπτικής απαξίωσης του τίτλου σπουδών, ένα είδος συνταγής
επιβίωσης, σε μια αγορά εργασίας η οποία χαρακτηρίζεται από οβιδιακές
μεταμορφώσεις που απαιτούν ολοένα και μεγαλύτερη εξειδίκευση.

Στα πλαίσια αυτά είναι φανερό ότι η άνθηση των μεταπτυχιακών προγραμμάτων
εντάσσεται στην προσπάθεια βελτίωσης ­ από τη μεριά των πτυχιούχων ­ των
προοπτικών απασχόλησης και σταδιοδρομίας, κοντολογίς, για καλύτερο
«πλασάρισμα» στην αγορά εργασίας, καθώς το «εφόδιο» του μεταπτυχιακού τίτλου
έρχεται να «ξαναμοιράσει την τράπουλα» στο χώρο της επαγγελματικής απόδοσης
των τίτλων.

Τα δίδακτρα

Είναι ήδη εμφανής μια τάση λειτουργίας των μεταπτυχιακών με τη λογική της
ανταποδοτικότητας. Αυτό φαίνεται καθαρά τόσο από το γεγονός ότι σήμερα στο 1/4
των μεταπτυχιακών προγραμμάτων έχουν επιβληθεί δίδακτρα όσο και από τις
δημόσιες συζητήσεις (ΥΠΕΠΘ, Σύνοδος Πρυτάνεων, Πανεπιστήμια) και από τους
προσανατολισμούς και τη φιλοσοφία του νέου νομοθετικού πλαισίου για τις
μεταπτυχιακές σπουδές όπου δεν εξασφαλίζεται ότι τα μεταπτυχιακά προγράμματα
θα είναι δημόσια και δωρεάν. Ήδη η εισαγωγή διδάκτρων σε αρκετά μεταπτυχιακά
τμήματα που ξεκινούν από 400 χιλιάδες και φτάνουν τα 3 εκατομμύρια και η
επιταγή βιωσιμότητας του κάθε προγράμματος μετά το πέρας της αρχικής
χρηματοδότησής του από ίδιους πόρους τείνουν στη δημιουργία πολλαπλών
ταχυτήτων και νέων ανισοτήτων. Είναι φανερό ότι αν το κόστος του εισιτηρίου
για την είσοδο στον κόσμο της ειδίκευσης και επανειδίκευσης μετακυλίεται στην
ευθύνη του εκπαιδευόμενου, ουσιαστικά δημιουργεί μια νέα κάθετη τομή διάκρισης
ανάμεσα σε εκείνους που έχουν και σε εκείνους που δεν έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν.