Μυστικότητα και εκβιασμοί

Η έδρα. Από το 35ώροφο κτίριό της στη Μόσχα, η Γκαζπρόμ ελέγχει το ένα τέταρτο των παγκόσμιων αποθεμάτων φυσικού αερίου

Όταν εξέθεσα τα σχέδιά μου για τη συγγραφή ενός βιβλίου για τη Γκαζπρόμ, ο
τετραπέρατος Πολωνός που καθόταν απέναντί μου, από τους γνώστες όσων
συμβαίνουν στο Κρεμλίνο, κόντεψε να πνιγεί από το ζεστό, γλυκό τσάι του. «Η
διάρκεια ζωής ­ είπε ­ αυτού του έργου είναι μικρή». «Σαν να καπνίζεις 30
τσιγάρα την ημέρα;», ρώτησα, κοιτώντας ένα γεμάτο σταχτοδοχείο. «Όχι, σαν να
πηδάς από τον τελευταίο όροφο της Γκαζπρόμ», απάντησε.

Λοιπόν, από τη στιγμή που η έδρα της Γκαζπρόμ στη Μόσχα έχει 35 ορόφους
(στεγάζοντας δική της κλινική, εστιατόρια, ξενοδοχείο, σούπερ μάρκετ και
χώρους για σάουνα) αυτή ήταν μια πρόβλεψη που άξιζε τον κόπο να ληφθεί σοβαρά
υπόψη. Μέχρι στιγμής, κανείς δεν έχει προσπαθήσει να με σπρώξει να πέσω από
ένα παράθυρο. Όμως, για κάθε περίπτωση, η υποχρεωτική επίσκεψη στον φταγμένο
από γυαλί και αλουμίνιο ουρανοξύστη, έμεινε σχέδιο.

Στην Γκαζπρόμ αναλογεί το 25% της παγκόσμιας παραγωγής φυσικού αερίου. Στη
Ρωσία, η οποία είναι μία εκ των τριών χωρών με τη μεγαλύτερη παραγωγή αερίου,
διατηρεί το μονοπώλιο. Με τους αγωγούς της να φτάνουν τα 150.000 χιλιόμετρα
και με 350.000 εργαζομένους, έχει καταστεί μια από τις ισχυρότερες
επιχειρήσεις στην Ευρώπη, και μια από τις πλέον μυστικοπαθείς. Σκοπεύει να
συνεχίσει έτσι, γιατί είναι απαραίτητο για ένα εργαλείο του Ψυχρού Πολέμου να
προσαρμοστεί κατάλληλα στην όχι και τόσο νέα πραγματικότητα του Τζορτζ Μπους
και του Βλαντίμιρ Πούτιν.

Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο Ψυχρός Πόλεμος επιστρέφει. Διαβάστε τον ρωσικό
Τύπο και θα αντιληφθείτε στα άρθρα την ανησυχία για έναν υποθετικό νέο
εξοπλιστικό αγώνα. Καρτούν προβάλλουν τον Μπους με καουμπόικο καπέλο και
μπότες, όπως ακριβώς παλαιότερα τον Ρόναλντ Ρίγκαν, σαν να λένε: ξαναπεράσαμε
από τα ίδια. Διαβάστε τον αμερικανικό Τύπο για τις περίεργες προσπάθειες
παρακολούθησης (απροκάλυπτη επισήμανση του εγχειρήματος του προέδρου Πούτιν να
ανανεώσει τις σοβιετικές σφαίρες επιρροής) καθώς και για τη μεγαλύτερη
«ανταλλαγή» κατασκόπων από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου ­ 51 Ρώσοι
απελαύνονται από τις ΗΠΑ και τέσσερις Αμερικανοί από τη Μόσχα ­ και θα δείτε
πώς διαμορφώνεται το κλίμα. Ο νέος Αμερικανός πρόεδρος είναι γιος όχι μόνο
πρώην προέδρου, αλλά και άλλοτε διευθυντή της CIA.

Ανταγωνιστικοί όροι

Ο Πούτιν, από την άλλη, φαίνεται ότι πέρασε καλά ως αξιωματικός της KGB στην
Ανατολική Γερμανία. Επόμενο είναι, βλέπουν τον κόσμο με ανταγωνιστικούς όρους.
Ακόμη κι έτσι όμως, οι καιροί άλλαξαν και είναι η ιδιομορφία του Ψυχρού
Πολέμου που ξαναζωντάνεψε, παρά η ουσία. Αυτό που πλέον χαρακτηρίζει τη Ρωσία,
είναι η προσπάθειά της υπό έναν ισχυρό άρχοντα να διατηρήσει ή να
αποκαταστήσει την ηγεμονική της προσέγγιση. Το εργαλείο που επέλεξε δεν είναι
ο Κόκκινος Στρατός, ούτε το «ξεραμένο» χέρι της KGB, αλλά ο παράξενος
οργανισμός που φέρει το όνομα Γκαζπρόμ.

Η εταιρεία, που κατά 40% ανήκει στο κράτος, είναι πάντα ισχυρή στη
μετακομμουνιστική πολιτική αρένα της Ρωσίας. Εκτός από τα άλλα, συνεισφέρει με
8% στο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν. Εκτός από το αέριο, ελέγχει 20 αγροκτήματα,
67 εργοστάσια επεξεργασίας κρέατος, 31 γαλακτοκομεία, μια ναυτιλιακή εταιρεία,
τράπεζες, ξενοδοχεία, ένα θεραπευτήριο στη Μαύρη Θάλασσα, ένα διογκωμένο
χαρτοφυλάκιο βιομηχανικών τίτλων, πάνω από 20 εφημερίδες και τουλάχιστον 15
τηλεοπτικούς και ραδιοφωνικούς σταθμούς. Αλλά τι προσπαθεί να πετύχει στο
εξωτερικό;

«Η Γκαζπρόμ είναι πλέον το πιο σημαντικό εργαλείο της ρωσικής εξωτερικής
πολιτικής», υποστηρίζει ο Γιάτσεκ Παλασίνσκι του περιοδικού «Wprost». Οι
Πολωνοί ανησυχούν ότι κατά μήκος των υπόγειων αγωγών της τοποθετεί ειδικά
καλώδια που δίνουν τη δυνατότητα να παγιδεύσει τις μυστικές επικοινωνίες της
χώρας τους. Η εταιρεία το αρνείται. Στην Ανατολική και την Κεντρική Ευρώπη,
δημιουργείται η εντύπωση ότι παίζει το παιχνίδι του Κρεμλίνου. Τελευταία
αντιπαράθεση, ένας αγωγός που είχε σχεδιαστεί να περάσει στη Δυτική Ευρώπη
μέσω Πολωνίας και Σλοβακίας, παρακάμπτοντας σκόπιμα την Ουκρανία. Αυτό θα
μπορούσε να ερμηνευτεί ως τιμωρία για την αδυναμία της Ουκρανίας να πληρώσει
τους λογαριασμούς της των καυσίμων, καθώς επίσης και ως προσπάθεια να
δημιουργηθεί ένα προηγούμενο μεταξύ Κιέβου και Μόσχας.

Η Γκαζπρόμ έχει την ικανότητα να δημιουργεί φόβο. Και αυτό έχει να κάνει με το
δίκτυο εξάρτησης που έχει αναπτύξει. Η Γκαζπρόμ περιβάλλεται από μια αύρα
συλλέκτη χρεών αλλά και διώκτη. Ο Πούτιν έδωσε τις ευλογίες του στη νέα
δημοκρατική γιουγκοσλαβική κυβέρνηση, υποσχόμενος ότι τον χειμώνα θα
αποκατασταθούν οι παροχές σε αέριο. Τον είδαν σαν σωτήρα. Η Γκαζπρόμ είχε
κλείσει τις… βάνες, εξαιτίας του χρέους της Γιουγκοσλαβίας ­ ανερχόταν σε
300 εκατομμύρια δολάρια.

Με τι υπηρεσίες θα πρέπει να ανταποδώσει η Γιουγκοσλαβία στη Μόσχα; Πώς θα
καλύψει ο Πούτιν το οικονομικό έλλειμμα στην Γκαζπρόμ; Τον περασμένο χειμώνα,
ο πρόεδρος της Γεωργίας Έντβαρντ Σεβαρντνάντζε έπρεπε να στείλει τον υπουργό
Ενέργειας στη Μόσχα για να ζητήσει επανάληψη της προμήθειας φυσικού αερίου…
για να υπάρχει ζέστη και φως στην Τιφλίδα. Το πολιτικό παρασκήνιο, σύμφωνα με
Γεωργιανούς αξιωματούχους, ήθελε τη Ρωσία να επιδιώκει τη διατήρηση των
στρατιωτικών της βάσεων στη Γεωργία για να παρακολουθεί ή να εμποδίζει τη
διασυνοριακή πρόσβαση των ανταρτών στην Τσετσενία. Όμως η γεωργιανή κυβέρνηση
προγραμμάτιζε να κλείσει δύο από τις τέσσερις βάσεις. Λίγο μετά, οι βάνες
αερίου έκλεισαν.

Υπάρχουν πολλές παρόμοιες ιστορίες που θυμίζουν την άλλοτε Σοβιετική
αυτοκρατορία. Η αίσθηση που δημιουργείται είναι ότι η Γκαζπρόμ ανήκει
πρωτίστως στις επιχειρήσεις παραγωγής κεφαλαίου, όμως η άσκηση πολιτικής
εξουσίας ακολουθεί σε απόσταση αναπνοής. Στην Ανατολή, ο «ταχυδρόμος του
αερίου» χτυπά πάντα δυο φορές. Για μια Ρωσία με εξασθενημένο στρατό, οι
ενεργειακές παροχές μεταφράζονται σχεδόν πάντα σε πλεονέκτημα γεωστρατηγικής
σημασίας.