Οι επιστολές για Κυπριακό των Σεφέρη – Αβέρωφ

Μετά τη δημοσίευση στα «ΠΡΟΣΩΠΑ» της 10ης Μαρτίου των απόρρητων επιστολών
Σεφέρη – Αβέρωφ για το Κυπριακό και την απάντηση του Ιδρύματος Αβέρωφ –
Τοσίτσα στα «ΠΡΟΣΩΠΑ» της 17 Μαρτίου, ο Κύπριος ιστορικός Γιώργος Γεωργής, ο
οποίος έκανε την πρώτη αποτίμηση της σημασίας τους, απαντά με νέες
λεπτομέρειες στις ενστάσεις της κ. Τατιάνας Αβέρωφ-Ιωάννου.

Νόμιζα ότι το Ίδρυμα Ευ. Αβέρωφ – Τοσίτσα είχε προχωρήσει σε μια υπέρβαση της
θεώρησης της εικόνας του ιδρυτή του και ήταν ανεκτικό σε πολλές προσεγγίσεις,
ιδιαίτερα μετά την έκδοση του λευκώματος «Η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας με
την πένα του γελοιογράφου: Ο Φωκίων Δημητριάδης σατιρίζει τον Ευάγγελο Αβέρωφ,
υπουργό Εξωτερικών 1956-1963». Έκανα λάθος. Στο Ίδρυμα βλέπουν την ιστορία
μόνο μέσα από τα απομνημονεύματα του Ευάγγελου Αβέρωφ. Η πρόεδρος του
Ιδρύματος ή κάποιος ιστορικός σύμβουλός της επιθυμεί την υποβάθμιση της
διαφωνίας Σεφέρη – Αβέρωφ, που πρωτοέγινε γνωστή με διάλεξη του Αλέξανδρου
Ξύδη τον Δεκέμβριο του 1979 στην Εταιρεία Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη. Ο Αβέρωφ
προσπάθησε να ανασκευάσει τις εντυπώσεις από εκείνες τις αποκαλύψεις στην
«Ιστορία των χαμένων ευκαιριών» το 1981. (Όχι το 1982, όπως αναφέρει η κ.
Τατιάνα Αβέρωφ. Το 1982 έγινε η επανέκδοση. Αυτό φυσικά δεν έχει σημασία, αλλά
είναι ανάλογο με την προσπάθεια αναίρεσης μετά θαυμαστικών, όπως π.χ. «ότι το
1932 δεν υπεγράφησαν ελληνοτουρκικές συμφωνίες». Το σύμφωνο φιλίας και
εγκάρδιας συνεργασίας ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία υπεγράφη τον
Σεπτέμβριο του 1933 κατά την επίσκεψη του πρωθυπουργού Π. Τσαλδάρη στην
Άγκυρα). Η εκδοχή τής μη δημοσίευσης των επιστολών το 1981 στο βιβλίο «από
διακριτικότητα προφανώς», όπως ισχυρίζεται, προς τον νεκρό από το 1971 Σεφέρη,
δεν ευσταθεί. Εξάλλου, στη σχετική αναφορά ο Αβέρωφ αποκρύπτει την άμεση και
γραπτή διαφωνία του Σεφέρη, ο οποίος λίγο πριν πεθάνει σημείωνε ότι δεν έμεινε
μόνο στο σημείωμα, αλλά κατέθεσε τις διαφωνίες του και με πρωτοκολλημένη
επιστολή, που ο αριθμός πρωτοκόλλου της «θεωρήθηκε από τον Αβέρωφ μεγάλη
προδοσία». Στο Ίδρυμα θα έπρεπε να προσέξουν περισσότερο τη σεφερική καταγραφή
της 11ης Μαΐου 1971. Ο ισχυρισμός ότι ο Σεφέρης αποδέχθηκε την
επιχειρηματολογία του Αβέρωφ, αλλιώς θα είχε παραιτηθεί, προβάλλεται άστοχα,
επειδή δεν προσέχθηκε η ημερολογιακή καταγραφή του ’71: «Τότε σκέφθηκα σοβαρά
να παραιτηθώ. Έμεινα δύο νύκτες άγρυπνος», γράφει ο Σεφέρης. Παρέμεινε τελικά
στη θέση του για να περισώσει ό,τι μπορούσε. Το τίμημα της επιστολής και των
αντιδράσεων «είχαν ως αποτέλεσμα να αποκλεισθεί από τη συνδιάσκεψη της
Ζυρίχης». Ο Σεφέρης δεν εξέφρασε στιγμιαία φόβους. Ήταν διαμετρικά αντίθετος.
Στο αρχείο Αβέρωφ πρέπει να υπάρχουν και άλλες επιστολές. «Ο υπουργός
Εξωτερικών επέπληξε τον πρεσβευτή, που απάντησε ότι δεν παραβίαζε ζητήματα
ηθικής τάξεως», όπως ισχυριζόταν ο Ευάγγελος Αβέρωφ, αλλά πίστευε ότι «κάθε
πρέσβυς άξιος σεβασμού έχει το καθήκον να διατυπώνει τη γνώμη του και να τη
διατυπώνει υπεύθυνα και όχι με γράμματα που θα μπορούσε να πάρει πίσω»
(Σεφεριάδης προς Αβέρωφ 13.1.59). Η διάσταση απόψεων συνεχίστηκε και μετά την
υπογραφή των Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου. Η πρόεδρος του Ιδρύματος θα άξιζε
να αναζητήσει την επιστολή τού Σεφέρη προς τον Αβέρωφ, της 23ης Ιουλίου 1959.
Όσο για την πρόταση Αβέρωφ για διχοτόμηση αναφέρω ότι «η αναπαραγωγή τού
σχετικού ψευδούς τουρκικού ισχυρισμού» γίνεται από τον Γεώργιο Πεσμαζόγλου,
έναν από τους πρωταγωνιστές των γεγονότων και στενό συνεργάτη του Ευάγγελου
Αβέρωφ, ο οποίος την αποδίδει πρώτα σε παρεξήγηση στη σελίδα 292, για να την
επιβεβαιώσει στη σελίδα 296 των απομνημονευμάτων του «Το χρονικόν της ζωής
μου», Αθήνα 1999, τρίτη έκδοση, ως άποψη του Έλληνα πρέσβη στην Άγκυρα
Καλλέργη. Δεν θα αναφερθώ στις εμφανείς αβλεψίες, όπως 16 αντί του
αναγραφόμενου 6 Σεπτεμβρίου για τη συνάντηση Μακαρίου – Κασλ, αλλά είναι
τουλάχιστον αντιδεοντολογικό να προβάλλεται ως η αφετηρία για τη στροφή στην
ανεξαρτησία, την οποία συζητούσαν οι Αβέρωφ – Βλάχος και στη συνέχεια
Καραμανλής – Πεσμαζόγλου, από το 1956 οι πρώτοι και από τον Ιούνιο του ’57 οι
δεύτεροι. Το ότι ήταν φανερό πως η κυβέρνηση Καραμανλή είχε αναλάβει απέναντι
στα Ανάκτορα και τους Άγγλους να κλείσει το Κυπριακό είναι κοινός τόπος μιας
ολόκληρης εποχής και δεν κρύβει καμία μισαλλοδοξία και μάλιστα ακραίας μορφής.
Το κλείσιμο ενός ζητήματος δεν είναι μομφή, είναι επιδίωξη λύσης. Για τις
πιέσεις που δέχονταν ο Καραμανλής και η κυβέρνησή του δεν ευθύνονται ο
Καραμανλής και οι υπουργοί του προφανώς.

Όσο για την προκαταρκτική συμφωνία, παραπέμπω πάλι στο «Χρονικόν της ζωής» του
Γεωργίου Πεσμαζόγλου, σ. 348. Αναφερόμενος στις συναντήσεις Ζορλού – Αβέρωφ
στο Παρίσι, τον Δεκέμβριο του 1958, γράφει: «Αι συνομιλίαι των είχον καταλήξει
εις την κατάστρωσιν προσχεδίου επί της ανεξαρτησίας της Κύπρου». Ο ίδιος
παραθέτει το γαλλικό κείμενο, το οποίο ονομάζει «Προσχέδιον διά την
ανεξαρτησίαν της Κύπρου» και αλλού ως «gentlement agreement Ζορλού – Αβέρωφ»
(σ. 449-462). Κανένας δεν αμφιβάλλει ότι ακολούθησε «η διεξαγωγή σκληρών
διαπραγματεύσεων». Η συμφωνία ήταν προκαταρκτική, προσχέδιον, και ακολούθησαν
οι διαπραγματεύσεις για τελική συμφωνία. Είναι, πράγματι, άξια απορίας η
σπουδή της διευθύντριας του Ιδρύματος ή ίσως κάποιου ιστορικού συμβούλου της
να γράψουν και «οπωσδήποτε όχι πάνω σε προσχέδιο που είχε προσκομίσει ο
Τούρκος υπουργός». Αντιγράφω από τον Ευάγγελο Αβέρωφ, «Ιστορία των χαμένων
ευκαιριών», Αθήνα 1982, δεύτερη έκδοση, τόμος Β σελ. 155. «… Ο Τούρκος
υπουργός είχε φέρει μαζί του ένα προσχέδιο συμφωνίας. Το χαρακτήρισε σαν
πρόχειρο χαρτί εργασίας…». Με τις απόψεις του κ. Φιλάρετου Λαζαρίδη υπέρ των
Συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου δεν επιθυμώ να ασχοληθώ.