Δρόμοι

Η χαρά μας…

… δεν κρύβεται που επιτέλους διαπιστώνεται κάτι που ελπίζαμε πάντα:
πως εμείς οι άνθρωποι είμαστε κάτι παραπάνω, πολύ παραπάνω, από τα γονίδιά
μας. Και όσο εμείς γελάμε, οι ντετερμινιστές, αυτοί που για να σκεφτούν
χρειάζονται πάντα μια αιτία και ένα αποτέλεσμα, δεν ξέρουν αν πρέπει να βάλουν
τα κλάματα. Γιατί η ανακοίνωση για το «χάρτη» του ανθρώπινου γονιδιώματος
έκρυβε πολλές εκπλήξεις. Η μεγαλύτερη ήταν πως τα γονίδιά μας δεν είναι τελικά
τόσο πολλά όσα φανταζόμαστε. Άλλη μια έκπληξη ήταν η διαπίστωση πως βακτήρια
και ιοί είναι ενσωματωμένοι μέσα στο γονιδίωμά μας. Ολόκληρη η ιστορία των
ανθρώπινων ασθενειών βρίσκεται μέσα μας ­ κάτι που ίσως εξηγεί πολλά για την
ανθρώπινη φύση.

Ο αριθμός…

… των γονιδίων, πολύ μικρός, μόλις το 5% του γονιδιώματος, μπορεί να
κολακεύει ακόμη τη ματαιοδοξία μας ­ πως είμαστε κάτι πιο πολύπλοκο από ένα
απλό σύνολο γονιδίων, κάτι που δεν το γνωρίζουμε ακόμη ­ και να κοροϊδεύει
τους ντετερμινιστές της βιολογίας. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Πως, αντίθετα με όσα
πίστευαν «φονταμενταλιστές» σαν τον Τζον Μέιναρντ Κέινς και τον Ρίτσαρντ
Ντόκινς, δεν είμαστε απλές μηχανές «καλωδιωμένες» με γονίδια για την
ομοφυλοφιλία, την εγκληματικότητα, τη νοημοσύνη και τα τοιαύτα. Το περιβάλλον
μας είναι πιο καθοριστικό στη διαμόρφωση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Επιστήμονες σαν τον Στίβεν Ρόουζ και τον Ρίτσαρντ Λιούοντιν το υποψιάζονταν
πάντα και υποστήριζαν πως είμαστε κάτι παραπάνω από ένα απλό άθροισμα
γονιδίων.

Οι ζηλωτές…

… του ντετερμινισμού που έλεγαν πως «μόλις μάθουμε το γονιδίωμα, θα
μάθουμε τι είναι ο άνθρωπος» τώρα μάλλον μοιάζουν με ανόητους. Τους
απογοήτευσε ο ίδιος ο Κρεγκ Βέντερ της Celera, όταν είπε πως «δεν έχουμε
αρκετά γονίδια που να επιβεβαιώνουν τον βιολογικό ντετερμινισμό». Η νέα
ανακάλυψη μάς λέει πολλά τόσο για την επιστήμη όσο και για τον άνθρωπο. Μας
λέει πως στην επιστήμη το μυαλό πρέπει να μένει ανοιχτό, πως οι απαντήσεις
γεννούν άλλες τόσες ερωτήσεις, πως δεν υπάρχουν θεωρίες του παντός και πως η
γνώση φωτίζει διαρκώς την αέναη άγνοιά μας. Τότε γιατί τόσοι πολλοί
επιστήμονες εξακολουθούν να είναι αλαζόνες; Τι έχουν να πουν τώρα εκείνοι που
μιλούσαν για «εγωιστικό γονίδιο», οι κομιστές του μηνύματος του επιθετικού
ατομισμού, της επιβίωσης του εαυτού, μιας θεωρίας αντάξιας του ήθους της
εποχής ενός Ρίγκαν και μιας Θάτσερ;

Τον 16ο αιώνα…

… ο ντετερμινισμός του περιβάλλοντος είχε επιστρατευθεί για να
δικαιώσει το ρατσισμό, μας υπενθυμίζει το περιοδικό «New Statesman». Το
εύκρατο κλίμα της Ευρώπης, έλεγαν τότε, δίνει πλεονεκτήματα που δεν διαθέτουν
τα τροπικά μέρη. Έτσι, οι διαφορές ανάμεσα στα επιτεύγματα των φυλών
θεωρούνταν κάτι σαν φυσικό φαινόμενο. Αυτό πίστευαν οι φιλόσοφοι του
Διαφωτισμού, το ίδιο και οι Βικτωριανοί διανοητές, καθώς και μια ολόκληρη
σχολή της κοινωνικής ανθρωπολογίας στην Αμερική του 1950. Τα συμπεράσματα από
την έρευνα του γονιδιώματος έρχονται να τους χαλάσουν την καριέρα. Η επιστήμη
δεν επιδέχεται μονοδιάστατες θεωρίες ούτε είναι μια ευθύγραμμη αναζήτηση ενός
«πασπαρτού». Απλώς πλουτίζει κάθε τόσο τη γνώση μας, πλαταίνοντας την άγνοιά
μας.