ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξία και περιβάλλον

Η αντιπαράθεση απόψεων με αφορμή την επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος
(άρθρα 17, 24), στην οποία ενεπλάκησαν πληθώρα επιστημονικών φορέων,
περιβαλλοντικών οργανώσεων, κινήσεων πολιτών και μεμονωμένων επιστημόνων, είχε
πολλαπλά οφέλη.

Πρώτον και σημαντικότερο, αποδυναμώθηκαν οι αρχικές προβληματικές προτάσεις
που κατέθεσε η κυβερνητική πλειοψηφία, η οποία θεωρούσε οποιαδήποτε
διαφορετική επιστημονική ή πολιτική άποψη ως κακόπιστη. Η ευρύτατη
ενεργοποίηση συλλογικών φορέων και επιστημόνων συνέβαλε καθοριστικά στην
κατεύθυνση αυτή.

Δεύτερον, εξίσου σημαντικό γεγονός, αναδείχθηκαν ενδιαφέρουσες
επιχειρηματολογίες και πρακτικές και αποκαλύφθηκαν οι διαφορές τους, όσον
αφορά την επιστημονική θεμελίωση των επιχειρημάτων, το αξιολογικό πλαίσιο, την
πολιτική δέσμευση, τη ριζοσπαστική ή απολογητική στάση. Η ανάδειξη αυτής της
διάστασης είναι σημαντική τόσο για τη μέχρι σήμερα περιορισμένη διεπιστημονική
συζήτηση ανάμεσα σε διαφορετικούς επιστημονικούς κλάδους σχετικούς με την
αειφόρο ανάπτυξη, τη χωροταξία και το περιβάλλον, όσο και για τη διαδικασία
ωρίμανσης του ίδιου του περιβαλλοντικού κινήματος στην Ελλάδα.

Ωστόσο, είναι ακόμη άδηλο πού θα καταλήξει η πλειοψηφία των βουλευτών όσον
αφορά τη συνταγματική αναθεώρηση των σχετικών άρθρων. Ενώ φαίνεται ότι
υπάρχουν ελπιδοφόρες ενδείξεις για σχετική υπαναχώρηση από τις αρχικές
προβληματικές προτάσεις, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι δεν θα υπάρξουν τελικά
προβληματικές διατάξεις (όπως π.χ. ο διαχωρισμός δασών και δασικών εκτάσεων,
περιβαλλοντικό ισοζύγιο κ.ά.). Επίσης παραμένει ανοικτό κατά πόσο θα
συμπεριληφθούν, όπως θα έπρεπε, σημαντικές αρχές που αφορούν την αειφορία, την
πρόληψη, την ευθύνη ρύπανσης του περιβάλλοντος (και όχι μόνο των δασών) καθώς
και την ανάγκη σύνθεσης των δικαιωμάτων και στάθμισης των διαφορετικών
παραγόντων που σχετίζονται με τη χωροταξία και το περιβάλλον.

Είναι προφανές ότι όπου και να καταλήξει στο νέο Σύνταγμα η νέα σχέση
νομοθετικής, εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας (επιδιώκεται σχετικός
περιορισμός της τελευταίας) όσον αφορά το περιβάλλον και τη χωροταξία, είναι
αναγκαία η προώθηση και υλοποίηση ενός νέου πλαισίου στόχων για μια ουσιαστική
προστασία του περιβάλλοντος και μια αποτελεσματική εφαρμογή της χωροταξικής
πολιτικής.

Απαιτείται κατ’ αρχάς οι θεσμοί του κράτους και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης να
απεξαρτηθούν από τους παραδοσιακούς μηχανισμούς της εκλογικής πελατείας και
του κομματικού συστήματος.

Παράλληλα είναι αναγκαία η ενίσχυση της δικαστικής εξουσίας (ΣτΕ κ.ά.) προς
την κατεύθυνση της αποκέντρωσης και της τεχνογνωστικής στήριξης με
πραγματογνώμονες ώστε να επανέλθει αυτή στον πραγματικό της ρόλο, μακριά από
νομολογιακές υπερβολές, επιστημονικές μονομέρειες και υποκατάσταση του
νομοθέτη και της εκτελεστικής εξουσίας.

Επίσης είναι αναγκαίο να εφαρμοστούν οι ρυθμίσεις που αφορούν τον πολεοδομικό
και χωροταξικό σχεδιασμό και την περιβαλλοντική πολιτική και να αναδειχθούν
νέες μορφές διακυβέρνησης, που θα βασίζονται στις αρχές της δημοκρατικής
συμμετοχής, της πρόληψης και του ελέγχου, της διαπραγμάτευσης και του διαλόγου
όλων των εμπλεκόμενων φορέων και κυρίως αυτών που μέχρι σήμερα αποκλείονταν
(δημόσιος τομέας, Τοπική Αυτοδιοίκηση, μη κυβερνητικές οργανώσεις, ιδιωτικός
τομέας, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών). Με τη δημιουργία ενδιάμεσων
δημοκρατικών θεσμών διαλόγου, ανοικτής διαβούλευσης και συμμετοχής
εξασφαλίζεται όχι μόνο ο έλεγχος της ολοένα ενισχυόμενης εκτελεστικής
εξουσίας, αλλά και η ενεργός συμμετοχή των πολιτών στις διαδικασίες λήψης των
αποφάσεων.

Η συμμετοχή αυτή είναι αποτελεσματικότερη όταν εστιάζεται στο στάδιο
διαμόρφωσης της χωροταξικής και περιβαλλοντικής πολιτικής, και έτσι δεν
περιορίζεται σε εκ των υστέρων προσφυγές κατά των αποφάσεων της διοίκησης με
ένδικα μέσα. Οι συμμετοχικές διαδικασίες που προβλέπονταν ήδη από τη δεκαετία
του 1980 στον πολεοδομικό σχεδιασμό (Ν. 1337/83), και οι οποίες σε μεγάλο
βαθμό αποδυναμώθηκαν, θα πρέπει να επανατεθούν πάλι στο επίκεντρο των νέων
μορφών συμμετοχής διακυβέρνησης.

Αναφέρουμε ενδεικτικά την ανάγκη ενεργοποίησης των φορέων διαχείρισης των
περιοχών προστασίας της φύσης (άρθ. 15 του νέου νόμου για τον Χωροταξικό
Σχεδιασμό και την Αειφόρο Ανάπτυξη) καθώς και όλων των νέων θεσμών και
μηχανισμών χωροταξικού προγραμματισμού και περιβαλλοντικής πολιτικής που δεν
έχουν υλοποιηθεί (π.χ. Εθνικό Συμβούλιο Χωροταξίας, Κέντρο Βιώσιμης Ανάπτυξης,
Παρατηρητήριο Χωροταξίας, Παρατηρητήριο Περιβάλλοντος κ.ά.)

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.