Ο ρόλος των Βρετανών πρακτόρων

Πολλά έχουν γραφεί και πολλά περισσότερα έχουν ειπωθεί γύρω από τη δράση
της αγγλικής μυστικής υπηρεσίας Ιντέλιτζενς Σέρβις (Intelligence Service) στα
χρόνια της Εθνικής Αντίστασης και, κυρίως, την εποχή της ωμής αγγλικής
επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας τον Δεκέμβριο του ’44.

Ωστόσο, πολλά ζητήματα έχουν παραμείνει αδιευκρίνιστα. Και η σκαπάνη του
ερευνητή κάθε φορά που δουλεύει βρίσκει θησαυρούς.

Ο Γρηγόρης Φαράκος, στο ογκώδες νέο του έργο, προϊόν πολύχρονης εργασίας,
κάνει ειδικές αναφορές στη δράση των Βρετανών πρακτόρων στην Αθήνα και σε
άλλες πόλεις, χωρίς ωστόσο να μεγεθύνει τη δράση τους ή να δικαιολογεί ­ όπως
έχει γίνει από άλλους συγγραφείς ­ ότι για όλα τα κακά και στραβά του τόπου
ευθύνονται αυτοί. Βεβαίως, όπως καταγράφει ο κ. Φαράκος, στα βιβλία του με
τίτλο «Ο ΕΛΑΣ και η εξουσία», που θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις «Ελληνικά
Γράμματα», η δράση αυτών των πρακτόρων δεν στόχευε στην ενίσχυση των
αντιστασιακών οργανώσεων. Αντιθέτως, οι Βρετανοί πράκτορες συμμαχώντας με
διάφορους παράγοντες του τόπου, πετύχαιναν να ενσπείρουν ζιζάνια ανάμεσα στις
οργανώσεις και να οξύνουν τις μεταξύ τους διαφορές. Η αλυσίδα αυτών των
παρεμβάσεων ήταν τεράστια. Και, όπως αποδείχθηκε, τα πλοκάμια της βρετανικής
υπηρεσίας ήταν μακριά, σε σημείο που πολλές φορές, άλλο προγραμμάτιζαν οι
αντιστασιακές οργανώσεις και άλλο έβγαινε στον… αέρα. «ΤΑ ΝΕΑ»
προδημοσιεύουν και σήμερα αποσπάσματα από τα νέα βιβλία του Γρηγόρη Φαράκου,
που αναφέρονται στα μυστικά των Βρετανών πρακτόρων.

«Βασικός λόγος για την ένταση των σχέσεων μεταξύ ΕΛΑΣ και Άγγλων ήταν η
παρουσία και οι δραστηριότητες των Άγγλων πρακτόρων, συνδέσμων – αξιωματικών
στο βουνό», πιστεύει ο Γρηγόρης Φαράκος.

Και παραθέτει μια σειρά από έγγραφα. Σ’ ένα από αυτά, που υπογράφει ο Στέφανος
Σαράφης στις 17.6.1943, τονίζεται:

«Καθ’ ας έχομεν πληροφορίας τόσον παρ’ υμών όσον και εξ άλλων πηγών, διάφοροι
Άγγλοι αξιωματικοί ή Έλληνες εργαζόμενοι ανεξαρτήτως, ως σταλέντες εξ
Αιγύπτου, ενεργώσιν αντιεαμικήν προπαγάνδαν… Προς άρσιν του ατόπου τούτου
και ίνα είσθε εν πλήρει γνώσει των αντιλήψεών μας γνωρίζομεν υμίν τα κάτωθι.

1) Οι παρ’ υμών σύνδεσμοι Άγγλοι αξιωματικοί, συμφώνως τω συμφωνητικώ, έχουσιν
ωρισμένον ρόλον συνδέσμου…

2) Εις τας ιδίας υποχρεώσεις υπάγονται οι Έλληνες αξ/κοί οι απεσπασμένοι παρ’
αυτοίς…

3) Εν περιπτώσει καθ’ ην οι ως άνω, κατά παράβασιν του συμφωνητικού,
αναμιγνύονται εις ζητήματα πολιτικά… και ενεργώσι εν γένει πράξεις παρά τον
ρόλον των τον καθοριζόμενον διά του συμφωνητικού θέλετε καταγγείλει τας
πράξεις τούτας…

4) Έλληνες αξ/κοί οι μη ανήκοντας εις καμίαν των οργανώσεων που υπέγραψαν το
συμφωνητικό,… ενεργούντες προπαγάνδαν ή άλλες πράξεις εναντίον μας, θα
συλλαμβάνωνται και αναλόγως των πράξεών των θα παραπέμπονται εις τας λαϊκάς
δικαστικάς Επιτροπάς ή τα Στρατοδικεία…». Όσο όμως πλησίαζε η ημέρα της
απελευθέρωσης, τόσο το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ πρόσεχαν μην κατηγορηθούν ότι
συμπεριφέρονται άσχημα απέναντι στους πράκτορες της Intelligence Service. Έτσι
σε μια σειρά διαταγών τών Βελουχιώτη, Σαράφη, Βαφειάδη, Μπακιρτζή αναφέρεται:

«Όσοι πράκτορες Ι.S. (Intelligence Service) πιάνονται, παραδίδονται αμέσως
πλησιέστερον σύμμαχον αξιωματικόν-σύνδεσμον και ειδοποιείται Γενικό Στρατηγείο
διά πάσαν σύλληψιν και περί των λόγων ταύτης…

… Όσοι είναι γνωστοί ως πράκτορες Ι.S., απαγορεύεται να συλλαμβάνονται…

… Κατόπιν τοιούτων ενεργειών, αίτινες είναι αντίθετοι προς διακήρυξιν
Παπανδρέου και Ουίλσον και παρατείνουν εμφυλίους συγκρούσεις προς όφελος
εχθρού, ανακαλέσατε αδείας κυκλοφορίας ειρημένων Άγγλων…

Εις την Θεσσαλονίκην θα σταθμεύση η Ταξιαρχία των Βρετανών… Τας σχέσεις μας
με τους Βρετανούς πρέπει να τας διαπνέει φιλικόν και συμμαχικόν πνεύμα… να
μην παρατηρηθή περίπτωσις προστριβών κ.λπ. με τους Βρετανούς στρατιώτες…

… Παρά του ΙΙΙ Αγγλικού Σώματος Στρατού διεβιβάσθησαν παράπονα ότι από Θηβών
μέχρι Μακεδονίας δεν υπάρχει πλήρης συνεργασία μεταξύ αγγλικών και ημετέρων
μονάδων… εξασκείται πίεσις επί του πληθυσμού όπως μη ομιλούν προς Άγγλους…
είναι απαράδεκτον και λίαν επιζήμιον… Σχέσεις μετ’ Άγγλων πρέπει να είναι ου
μόνον συμμαχικαί αλλά και φιλικαί…».

Ο Γρηγόρης Φαράκος στα βιβλία του κάνει μια σειρά από γενικότερες εκτιμήσεις
για τις επεμβάσεις των Άγγλων, επισημαίνοντας:

«Σημαντικά αρνητικό ρόλο στην κατάσταση πολυδιάσπασης του αντάρτικου, από τις
αρχές της δράσης του, ιδιαίτερα μετά τον ερχομό στο βουνό, τον Οκτώβριο 1942,
Βρετανών αξιωματικών, ως απεσταλμένων του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής (ΣΜΑ)
έπαιξε η αγγλική πολιτική. Αν και οι διαπιστώσεις – εκτιμήσεις των κύριων
εκπροσώπων της ΒΣΑ (Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής) όπως προκύπτει από τις
εκθέσεις που τότε έστελναν ή τα βιβλία που κατοπινά έγραψαν, είναι σε ορισμένα
ζητήματα διαφορετικές, η γενική κατεύθυνση ήταν: Να μην υπάρχουν μεγάλες, με
πανελλαδική εμβέλεια, αντάρτικες οργανώσεις. Αρκούν μικρές ομάδες, χωρίς
πολιτικούς σκοπούς, που να εκτελούν εντολές των αποσπασμένων σε αυτές Άγγλων
αξιωματικών.

Από πολιτική άποψη, η επίσημη θέση της αγγλικής κυβέρνησης ήταν να διατηρείται
η επιρροή του βασιλιά. Με αυτήν την κατεύθυνση ήταν απολύτως συντονισμένο το
υπόμνημα (τέλη Απριλίου 1943) της κυβέρνησης Καΐρου προς τον Λήπερ. “Η κοινή
πολιτική υπέρ του Βασιλέως ­ έγραφε ­ να παραμείνει απολύτως μυστική”. Και
πρόσθετε: Να εισαχθούν στον στρατό “φιλοβασιλικά στοιχεία”. Στην Ελλάδα “να
τύχουν ηθικής και υλικής υποστηρίξεως” οι οργανώσεις “που αποτελούνται από
συντηρητικά και φιλομοναρχικά στοιχεία”.

Γρηγόρης Φαράκος. Ο συγγραφέας (τρίτος από αριστερά στους καθήμενους) μαζί με συντρόφους του Επονίτες και φοιτητές άλλων οργανώσεων συμμετείχαν στο Ταμείο Απόρων Σπουδαστών (ΤΑΣ). Το ενδιαφέρον είναι πως δεν πρόκειται μόνο για αριστερούς. Στους ορθίους, τέταρτος από αριστερά, διακρίνεται ο Μανώλης Φθενάκης, διώκτης των αριστερών το ’44 και επί χούντας υπουργός

Αυτή, επομένως, η γραμμή έπρεπε να προωθείται και στα ελληνικά βουνά,
ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις των απεσταλμένων του ΣΜΑ και παρά τους
κινδύνους που πολλοί απ’ αυτούς, ιδιαίτερα ο Μάγιερς, διέβλεπαν από μια τέτοια
επιμονή. Η συγκεκριμένη, πάντως, κατάσταση υποχρέωνε, τους πρώτους κυρίως
μήνες, σε αρκετούς ελιγμούς. Οι Άγγλοι αξιωματικοί δεν μπορούσαν, για
παράδειγμα, να αγνοήσουν τη δύναμη του ΕΛΑΣ και συνέχιζαν μαζί του τη
συνεργασία. Δεν ήθελαν, επίσης, να δείξουν, ακόμα, την προτίμησή τους στον
ΕΔΕΣ. (Αυτό έγινε όταν ο Ζέρβας προέβη στη “δήλωση μετανοίας” και υποταγής
στον βασιλιά). Συνολικά, προτιμούσαν, μέχρι την άνοιξη του 1943, να “παίζουν”
ανάμεσα στις ανταγωνιζόμενες ανταρτικές οργανώσεις. Οι ανάγκες του πολέμου
υποχρέωναν το ΣΜΑ να έχει τη μεγαλύτερη δυνατή υποστήριξη από ένα ισχυρό
ελληνικό αντάρτικο. Αυτό σήμαινε ένα είδος ενοποίησης της δράσης του και,
οπωσδήποτε, προσέλκυσης σε αυτήν και του ΕΛΑΣ. Ήταν όμως φανερό πως κάτι
τέτοιο δεν θα μπορούσε να γίνει, αν τουλάχιστον δεν υπήρχε διαβεβαίωση του
βασιλιά ότι “θα παραμείνη έξω της χώρας μέχρι της διεξαγωγής δημοψηφίσματος”.
Σε έγγραφο του πρεσβευτή στην Άγκυρα, Ραφαήλ, προς τον Τσουδερό, σημειώνεται
ότι, όπως προκύπτει από απόρρητη έκθεση αγγλικής υπηρεσίας της Σμύρνης, το
αίτημα “έτυχεν ικανοποιήσεως υπό της Αγγλικής Κυβερνήσεως”, γιατί “οι Άγγλοι
είχον ανάγκη στρατιωτικής βοηθείας του ΕΑΜ”.

*** Έτσι ή αλλιώς, οι επίσημοι βρετανικοί κύκλοι από πολύ νωρίς προετοίμαζαν
και έπαιρναν μέτρα για την όσο γίνεται πιο απρόσκοπτη και επιτυχή προώθηση της
στρατηγικής τους. Οι ενέργειές τους άρχισαν πριν από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο,
συνεχίστηκαν εντονότερα με τον ερχομό, κατά τη διάρκειά του, στρατιωτικών
δυνάμεών τους και πήραν μεγάλη έκταση επί Κατοχής. Πέραν των άλλων, φρόντιζαν
για την εγκατάσταση στη χώρα μας διάφορων μυστικών ­ ειδικών, στρατιωτικών και
άλλων ­ υπηρεσιών, τη δημιουργία δικτύου απεσταλμένων, από κοινού ή
μεμονωμένως δρώντων, πολλές φορές σε επαφή ή συνεργασία με παράγοντες της
αντίστασης και, γενικότερα, με πρόσωπα της ελληνικής πολιτικής – οικονομικής –
κοινωνικής ζωής.

Το σύνολο των βρετανικών υπηρεσιών και των ξεχωριστών εκπροσώπων που δρούσαν
στη χώρα μας αναφερόταν, με γραπτές εκθέσεις και προφορικές εισηγήσεις, στις
αντίστοιχες κεντρικές υπηρεσίες (στο Κάιρο και το Λονδίνο), το Φόρεϊν Όφις, το
Επιτελείο και τις ανώτερες στρατιωτικές διοικήσεις, αλλά και στην ίδια τη
βρετανική κυβέρνηση. Αποστολή τους ήταν: Να ενημερώνουν τα κέντρα κατεύθυνσής
τους για όλα τα στοιχεία που συνέθεταν την τότε ελληνική πραγματικότητα, για
την ανάπτυξη των αντιστασιακών κινημάτων, τη δράση, τους σκοπούς και τις
προθέσεις τους, για τη στάση και τις προτιμήσεις των πολιτικών δυνάμεων. Να
αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες, να προχωρούν σε δραστηριότητες και ενέργειες, που
θα θέτουν σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο έλεγχο τις κινήσεις των ελληνικών
παραγόντων. Να προωθούν την εφαρμογή των βρετανικών αποφάσεων και στόχων. Να
προετοιμάζουν και την άμεση, αν χρειαστεί, επέμβαση, με όποια μέσα θα
απαιτηθούν, για τη διατήρηση και ενίσχυση της αγγλικής κυριαρχίας στην
περιοχή».