Ποιοι καθυστέρησαν την Κρήτη

Τι θα είχε συμβεί εάν η Κρήτη απελευθερωνόταν από τα γερμανικά στρατεύματα
κατοχής, αντί του Μαΐου του ’45, νωρίτερα; Ποια θα ήταν η τύχη του ΕΑΜικού
κινήματος εάν από τον Οκτώβριο του ’44, όταν απελευθερώθηκε η Αθήνα, κέρδιζε
και το νησί του Καζαντζάκη, του Θεοτοκόπουλου και του Βενιζέλου τη λευτεριά
του;

Και, κυρίως, ποια θα ήταν η πορεία των γεγονότων του ματωμένου Δεκέμβρη του
’44, αλλά και της αγγλικής «κηδεμονίας» στην Ελλάδα εάν στην πλάστιγγα του ΕΑΜ
βρισκόταν και η Κρήτη, όπου τουλάχιστον στον Νομό Χανίων ήταν αριθμητικά πολύ
ισχυρό;

Ασφαλώς με υποθέσεις δεν γράφεται η ιστορία. Παραμένει ωστόσο ανοιχτό το
ζήτημα για περαιτέρω έρευνα, κυρίως για πρόσωπα τα οποία, σε συνεννόηση με τις
αγγλικές μυστικές υπηρεσίες, «κράτησαν» περισσότερους μήνες, απ’ όσο το
άντεχαν, τα γερμανικά στρατεύματα στην Κρήτη, ώστε το «απελευθερωμένο νησί» να
μην πέσει «στα χέρια του ΕΑΜ».

Έτσι, είναι πραγματικά πολύτιμη η αποκάλυψη εγγράφων της εποχής εκείνης από
τον Γρηγόρη Φαράκο. Κυρίως, γιατί ρίχνουν κάποιο φως στη δύσκολη εκείνη
περίοδο και προσφέρουν νέα στοιχεία δίνοντας μια άλλη διάσταση στην ιστορία
του μαρτυρικού νησιού. Ο πρώην Γραμματέας του ΚΚΕ και πρώην βουλευτής του ΣΥΝ,
ανατρέχοντας σε όλα τα σχετικά αρχεία που υπάρχουν στην Ελλάδα, βρήκε τα
ντοκουμέντα αυτά, τα οποία και περιλαμβάνει στα δύο νέα βιβλία του ­ «Ο ΕΛΑΣ
και η εξουσία» ­ που θα κυκλοφορήσουν από τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα».

«Οι αντίπαλοι του ΕΑΜ», γράφει, «ήσαν αποφασισμένοι να μην επιτρέψουν καμία
δυνατότητα ουσιαστικής παρέμβασης στον ΕΛΑΣ. Η πρόθεσή τους είχε γίνει
ολοφάνερη από τις πρώτες μέρες της απελευθέρωσης, όταν στον ΕΛΑΣ απαγορεύτηκε,
από τον Σκόμπυ, να καταδιώξει τους Γερμανούς πέραν των ελληνικών συνόρων».

«ΤΑ ΝΕΑ» προδημοσιεύουν σήμερα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τα βιβλία του
Γρηγόρη Φαράκου, όπου καταγράφονται, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, «δύο
χαρακτηριστικά περιστατικά».

Τα δύο περιστατικά που καταγράφει ο κ. Φαράκος για να καταδείξει πώς οι
αντίπαλοι του ΕΑΜ περιόριζαν τη δράση του ΕΛΑΣ είναι:

«Το πρώτο συνδέεται με σημαντικά έγγραφα του Σαράφη προς το υπουργείο
Στρατιωτικών (22.11.1944). Το ένα απ’ αυτά αναφερόταν σε κινήσεις
Σλαβομακεδόνων· από το Μοναστήρι “οίτινες υποστηρίζουν την ιδέαν της αυτονόμου
Μακεδονίας, εις την οποίαν περιλαμβάνουν και τους Νομούς Φλωρίνης, Εδέσσης και
Κιλκίς” και “επιχειρούν την είσοδόν των εις τα ελληνικά εδάφη προς προπαγάνδαν
και στρατολογίαν”. Πέρα από τα μέτρα που είχε ήδη πάρει ο ΕΛΑΣ, ερωτούσε για
τις παραπέρα ενέργειες. Το άλλο πληροφορούσε ότι τμήματα του ΕΔΕΣ από την
Κέρκυρα “θέλουσιν επιχειρήσει προς κατάληψιν της Βορείου Ηπείρου, οπότε θα
υπάρξει περίπτωσις συγκρούσεως μετά Αλβανών ανταρτών”. Ζητούσε: “Εκδώσητε
διαταγάς Σας διά την τηρητέαν υπό του ΕΛΑΣ στάσιν, ως και διά τυχόν προσφυγήν
τμημάτων Αλβανών εις την περιοχήν του ΕΛΑΣ”. Ωστόσο, “περιέργως”, δεν δόθηκε
καμιά απάντηση, ενώ, ασφαλώς, ο Παπανδρέου θα ενημερωνόταν για τα
τηλεγραφήματα του Ζέρβα, που ανέφερα παραπάνω, για ετοιμασία στρατιωτικής του
εξόρμησης.

Το δεύτερο περιστατικό έχει σχέση με την κατάσταση που επικρατούσε στην Κρήτη,
κεντρικές θέσεις της οποίας κατείχαν ακόμη γερμανικές και ιταλικές φρουρές. Οι
τοπικές κυβερνητικές αρχές εμπόδιζαν την εκεί Vη Μεραρχία του ΕΛΑΣ να
προχωρήσει στην εκκαθάρισή τους. Υπήρξαν, μάλιστα, συνεχή διαβήματα του
Μάντακα, τον οποίο (ως εκ Κρήτης καταγόμενο) ο Παπανδρέου είχε φέρει σε επαφή
με τον Σκόμπυ για την από κοινού αντιμετώπιση της εκεί κατάστασης.

Τα σχετικά, ως προς αυτό, έγγραφα είναι αποκαλυπτικά. Σε “υπηρεσιακό σημείωμά”
του (30.10.1944), ο Μάντακας ειδοποιεί: “7.000 Γερμανοί και 5.000 Ιταλοί είναι
περιορισμένοι εις Νομόν Χανίων. Η Διοίκηση της V Μεραρχίας ΕΛΑΣ ζητεί να
μετακινήση δυνάμεις της από Ρέθυμνον, Ηράκλειον προς ενίσχυσιν 14ου Σ/τος της
περιοχής Χανίων, το οποίον ευρίσκεται εν κινδύνω έναντι τόσης δυνάμεως. Ο
Στρατιωτικός Διοικητής Κρήτης Παπαδάκης Νικολ. διέταξε ματαίωσιν εκτελέσεως
διαταγών της V Μεραρχίας και απηγόρευσε μετακίνησιν”.

Την επομένη, απευθύνει, με επισημότερο τρόπο, επιστολή στον Γ. Παπανδρέου. Τον
ενημερώνει “επί των μέχρι σήμερον ενεργειών επί του ζητήματος της
απελευθερώσεως της Κρήτης… της οποίας τα δεινά δεν φαίνεται να ετελείωσαν
ακόμη”. Σημείωνε ότι “η καθήλωσις του εχθρού… είναι απολύτως εφικτή και
ενδείκνυται… διά της υπαρχούσης δυνάμεως των εν Κρήτη ανταρτικών σωμάτων”.
Υπογράμμιζε, επίσης, ότι “ταχεία επίλυσις του ζητήματος της απελευθερώσεως της
Νήσου είναι… ζήτημα υπερτάτου εθνικού καθήκοντος”. Για τον σκοπό αυτό,
πρότεινε ν’ αποσταλεί τάχιστα αποβατικό σώμα. Η σύνθεσή του: “1ον. Δύναμις
βρετανικού τάγματος, αποτελεσθησομένου εκ 400 ανδρών. 2ον. Ο Ιερός Λόχος του
Συντ/ρχου Τσιγάντε εξ 800 ανδρών. Και 3ον. Εξ ενός Συντάγματος πλήρους της ΙΙ
Μεραρχίας του ΕΛΑΣ εκ 1.500 ανδρών. Και τα τρία ως άνω τμήματα να ταχθώσι υπό
Ταξίαρχον Βρετανόν με το σχετικόν επιτελείον του».

Μάταιη διεκδίκηση. Προσπάθησε ο στρατηγός Μάντακας του ΕΛΑΣ να μετακινήσει δυνάμεις του προς τα Χανιά, όπου οι Γερμανοί είχαν ισχυρές δυνάμεις, αλλά ο στρατιωτικός διοικητής Κρήτης τον εμπόδισε! Στη φωτοτυπία φαίνεται το αίτημα ­ χωρίς ανταπόκριση ­ του Ε. Μάντακα

Στη διαμαρτυρία τού Μάντακα για την απαγόρευση δράσης του ΕΛΑΣ, η κυβέρνηση
δεν απήντησε. Ικανοποιήθηκε, φαίνεται, από σχετικό έγγραφο (2.11.1944) του
κυβερνητικού εκπροσώπου στο Ηράκλειο, “περί απειθαρχίας των ανδρών του στρατού
του ΕΛΑΣ”, στο οποίο, ωστόσο, υπό το πρόσχημα της “ανυπακοής και απειθαρχίας”,
αναγνωρίζεται η παρεμπόδιση των ενεργειών του ΕΛΑΣ κατά των κατοχικών φρουρών
στα Χανιά. Όσο για την πρόταση αποστολής αποβατικού σώματος, η χειρόγραφη
σημείωση στο περιθώριο της επιστολής Μάντακα αποκαλύπτει ότι ο πρωθυπουργός
δεν συμφωνούσε να συμπεριληφθεί σε αυτό και τμήμα του ΕΛΑΣ, αλλά μόνο
βρετανική δύναμη και ο “Ιερός Λόχος” της Μέσης Ανατολής.

Στην Ακρόπολη. Όλα άρχισαν με λαμπρότητα στην Ακρόπολη, τον Οκτώβριο του ’44, για τον Πρωθυπουργό της Απελευθέρωσης Γεώργιο Παπανδρέου. Ο Δεκέμβριος, όμως, ήταν πικρός για τον ίδιο και τραγικός για την Αριστερά. Όσο για την Κρήτη, αυτή απελευθερώθηκε… περιέργως έπειτα από πολλούς μήνες!

Η “περίεργη” προς τον ΕΛΑΣ συμπεριφορά της κυβέρνησης εξηγείται, βέβαια, από
τη γενικότερη, απέναντί του, τακτική της αντιεαμικής παράταξης. Αφού αυτός
αποτελούσε το δυναμικό στήριγμα του ΕΑΜ στη διεκδίκηση της εξουσίας, έπρεπε να
περιορισθεί άμεσα η όποια δράση του. Ο στόχος ήταν να μη του δίνεται η
δυνατότητα να αποκτά πρόσθετο κύρος, πολύ περισσότερο που, μέσω παρόμοιων
ενεργειών, ήταν πιθανό και τη στρατιωτική του εμπειρία, τον εξοπλισμό του να
βελτιώνει, αλλά και την παρουσία του να επεκτείνει. Το πρώτιστο ζητούμενο
ήταν, όσο το δυνατόν συντομότερα, να απορροφηθεί στον “εθνικό στρατό”, που η
δημιουργία του κυοφορούνταν.

Φυσικά, δεν ισχυρίζομαι ότι στις, κατά τα άλλα, ειλικρινείς προτάσεις της
Εαμικής ηγεσίας για αξιοποίηση του ΕΛΑΣ δεν ενυπήρχαν και παρόμοιες σκέψεις.
Είναι όμως αναμφισβήτητο ότι η διελκυστίνδα της κυριαρχίας των δύο παρατάξεων
δεν μπορούσε να δικαιολογεί την αδιαφορία στην αντιμετώπιση εθνικής σημασίας
ζητημάτων, όπως συνέβη με τις προκλήσεις στο λεγόμενο “Μακεδονικό”, έστω και
αν οι επιπτώσεις φάνηκαν αργότερο.

Άμεσες ήσαν οι αρνητικές συνέπειες από την καθυστέρηση στην Κρήτη. Επί αρκετό
ακόμα διάστημα συνεχίστηκε η κατοχή θέσεων από γερμανικές φρουρές. Όπως ήταν
επόμενο, τα υπολείμματα του κατοχικού στρατού δεν έπαψαν, κατά τη συνήθειά
τους, να επιδίδονται σε διαρπαγές και καταστροφές, να συλλαμβάνουν,
βασανίζουν, ακόμη και να εκτελούν πολίτες. Και σημειώθηκε πρωτοφανές για την
Ευρώπη γεγονός, να γίνει εκτέλεση από Γερμανούς και μετά την οριστική ήττα και
συνθηκολόγηση της Γερμανίας[!]».