Μια Ευρώπη χωρίς πυξίδα

1. Για να μπορέσει ο πολίτης ευκολότερα να αντιληφθεί τι συμβαίνει στη
Διακυβερνητική Διάσκεψη και τι διακυβεύεται στην «Κορυφή» της Νίκαιας (7-10
Δεκεμβρίου) θα πρέπει να γνωρίζει πάντως τα εξής:

α) Η Διακυβερνητική Διάσκεψη που ξεκίνησε στις αρχές του χρόνου, ­ υποτίθεται
ότι ­ συγκλήθηκε για να καταστούν οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης ικανοί να
υποδεχθούν ικανό αριθμό νέων μελών (Διεύρυνση).

β) Η ημερήσια διάταξη περιλαμβάνει τόσο θέματα που δεν μπόρεσε να λύσει η
Συνθήκη του Άμστερνταμ (τρόπος λήψης αποφάσεων στο Συμβούλιο με περιορισμό του
veto και αναστάθμιση της αξίας της ψήφου κάθε κράτους-μέλους, διάρθρωση της
Ευρωπαϊκής Επιτροπής, αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στα άλλα όργανα, Κοινοβούλιο,
Δικαστήριο κ.λπ.) καθώς και κάποια επιπρόσθετα θέματα (ενισχυμένη συνεργασία,
δηλαδή θεσμοποίηση της Ευρώπης περισσότερων ταχυτήτων, εγγύηση του ευρωπαϊκού
κεκτημένου, ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα και Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων).

2. Πριν εξετάσω (στο αυριανό άρθρο) τα συγκεκριμένα θέματα, επιχειρώ
σήμερα να κάνω στον αναγνώστη ορατό το πνεύμα που κυριαρχεί στις εργασίες της
Διακυβερνητικής Διάσκεψης, όπως τη βιώνω ένα χρόνο τώρα.

3. Οι συζητήσεις για τα κατ’ ιδίαν θέματα δεινοπαθούν κάτω από το πέπλο
σιωπής που σκεπάζει τα θεμελιακά, τα αφετηριακά, τα ουσιώδη, τα προσδιοριστικά
του μέλλοντος κριτήρια για το τι είναι και τι θέλει να γίνει η Ευρωπαϊκή
Ένωση, για το τι εννοούμε επιτέλους με τον όρο «δημοκρατική» Ευρωπαϊκή Ένωση.
Όσο όμως δεν συμφωνούμε σ’ αυτά τα θεμελιακά ζητήματα είναι αδύνατον να βρούμε
πειστικούς συμβιβασμούς στα κατ’ ιδίαν θέματα. Καμία ­ δυστυχώς ­ Κυβέρνηση,
έως σήμερα, δεν αξίωσε ούτε καν μια συζήτηση, ανοιχτή και ειλικρινή, για το τι
σημαίνει δημοκρατία σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.

4. Στα περί ειρήνης, ασφάλειας, κοινωνικής δικαιοσύνης, κράτους
δικαίου, ισόρροπης ανάπτυξης της οικονομίας, εύκολα συμφωνούμε όλοι. Με ποια
όμως περί δημοκρατικής Ευρωπαϊκής Ένωσης αντίληψη θα συντελεστεί η πορεία των
25 ή 30 μελών, ώστε οι παραπάνω διακηρύξεις να υλοποιηθούν; Η απάντηση που εγώ
επιχειρώ στο ερώτημα αυτό και που εκθέτω και στη Διακυβερνητική Διάσκεψη,
είναι συνοπτικά η εξής:

α) Ο «ιστορικός χώρος Ευρώπη», κατά τη θεσμικοπολιτική του συγκρότηση σε
«Ευρωπαϊκή Ένωση», δεν μπορεί να αγνοήσει τα δύο βασικά του ιστορικά δεδομένα:
το δεδομένο «κυρίαρχο κράτος» που αποτελεί τη θεσμική και πολιτισμική έκφραση
ενός λαού (κατά κανόνα με εθνική ταυτότητα) και το δεδομένο της συγγένειας των
λαών της Ευρώπης τόσο σε επίπεδο ιστορικό, πολιτιστικό, φιλοσοφικό,
θρησκευτικό όσο και στο επίπεδο των κοινών οικονομικών συμφερόντων. Άρα η
Ευρωπαϊκή Ένωση είναι νοητή μόνο στη διττή της υπόσταση, τόσο δηλαδή ως ένωση
λαών όσο και ως ένωση κρατών.

β) Συνακόλουθα, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει δύο νομιμοποιητικές πηγές: από τη μια
τους λαούς, με όργανο έκφρασης το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, και από την άλλη τα
Κράτη, με όργανο έκφρασης το Συμβούλιο των Υπουργών. Η ισορροπία ανάμεσα στις
δύο αυτές νομιμοποιητικές πηγές είναι όροι υπαρξιακά απαραίτητοι για τον
δημοκρατικό χαρακτήρα της Ένωσης. Από την αρχή, δε, ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση
είναι και ένωση κρατών προκύπτει η αρχή της ισοτιμίας των κρατών.

γ) Η ισοτιμία των κρατών, που εκφράζεται κυρίως στο Συμβούλιο, θα πρέπει να
είναι επιδεκτική τόσων αποκλίσεων (στάθμιση ψήφων με βάση το πληθυσμιακό
κριτήριο) όσων χρειάζονται, ώστε να μην μπορεί να ληφθεί απόφαση του
Συμβουλίου που να εκφράζει μεν την πλειοψηφία των κρατών αλλά όχι και την
πλειοψηφία των πολιτών, κάτι που με την είσοδο πολλών μικρών κρατών θα γίνει
πιο πιθανό. Γι’ αυτό τόσο η Ελλάδα όσο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στηρίζουν
τον κανόνα της διπλής πλειοψηφίας, κρατών και Ευρωπαίων πολιτών, για τη λήψη
απόφασης στο Συμβούλιο.

δ) Οι αρχές της πλειοψηφίας και της αντιπροσωπευτικότητας κυριαρχούν στον
τρόπο κατανομής, μεταξύ των λαών της Ευρώπης, των εδρών στο Ευρωπαϊκό
Κοινοβούλιο. Απαιτείται βασικά μία αναλογία μεταξύ του αριθμού των βουλευτών
και του αριθμού των πολιτών που εκπροσωπούν. Όλη αυτή η αναλογία όμως
επιδέχεται τόσες αποκλίσεις όσες είναι αναγκαίες, ώστε τα μικρά κράτη να έχουν
τον ελάχιστο εκείνο αριθμό βουλευτών, έστω και αν δεν «τους αναλογεί», ο
οποίος όμως τους χρειάζεται για να λειτουργούν στοιχειωδώς, δηλαδή να είναι
υπαρκτά ως αντιπροσωπεία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

5. Αν οι προηγούμενες σκέψεις ευσταθούν, τότε εύλογο μού μοιάζει και το
επόμενο συλλογιστικό βήμα: Συζητείται δυστυχώς και η πιθανότητα, θα έλεγα ο
κίνδυνος, να διαταραχθεί η ιεραρχική ισοτιμία ανάμεσα στις τρεις θεμελιακές
αρχές που συγκροτούν την έννοια της Δημοκρατίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δηλαδή
ανάμεσα στην αντιπροσωπευτική αρχή και την αρχή της πλειοψηφίας των Ευρωπαίων
πολιτών αφενός και στην αρχή της ισοτιμίας των κρατών αφετέρου. Αν όμως η αρχή
της διπλής πλειοψηφίας κρατών και πληθυσμών εγκαταλειφθεί υπέρ της
πρωταρχικότητας της αρχής της πλειοψηφίας των πολιτών της Ευρώπης, θα υποστεί
συγκλονισμό το διπλό νομιμοποιητικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με
απρόβλεπτες πολιτικές συνέπειες στο μέλλον. Και αυτό διότι το νόημα της
ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, νόημα νέο, νόημα δυναμικό, νόημα που ξεχωρίζει το
μέλλον από το παρελθόν, θα ταυτιζόταν με την έννοια του ομοσπονδιακού κράτους,
έννοια κρατικογενή που ανταποκρίθηκε στην εποχή όπου η υπερκρατική εξουσία
ήταν κάτι που κανείς δεν μπόρεσε να φανταστεί.

6. Και τίθεται το ερώτημα: υπάρχει, έστω και μία, κυβέρνηση, από τις
δεκαπέντε της Ένωσης, που να αισθάνεται νομιμοποιημένη να… διαπραγματευτεί
την… κρατική υπόσταση(!) της χώρας της;

Ο Δημ. Θ. Τσάτσος είναι εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη
Διακυβερνητική Διάσκεψη του 2000