Σύνταγμα και προστασία των δασών

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του Συντάγματος του 1975 ήταν η θέσπιση
των διατάξεων του άρθρου 24 που σηματοδότησαν μια νέα περίοδο στο Ελληνικό
Δημόσιο.

Έννοια και εφαρμογή της βιώσιμης ανάπτυξης

α) Γενικά:

Μία νέα περίοδος στη νομολογία του ΣτΕ ανοίγει κυρίως μετά την ίδρυση του Ε’
Τμήματος. Το Δίκαιο του περιβάλλοντος έπαυσε να είναι ένα ειδικό δίκαιο που
θέσπιζε περιορισμούς στη γενική αρχή της ελευθερίας. Οικονομική ανάπτυξη και
προστασία του περιβάλλοντος συνυφάνθηκαν και ταυτίσθηκαν στην έννοια της
βιώσιμης οικονομικής ανάπτυξης. Η προσφυγή στην έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης
σαν γνώμονα για την ερμηνεία και την εφαρμογή του άρθρου 24 του Συντάγματος
αποτέλεσε μια μεγάλη προσφορά της νομολογίας στο δίκαιο του περιβάλλοντος. Σε
μία περίοδο της ιστορίας που οι πόροι του πλανήτη εξαντλούνται από την
αλόγιστη εκμετάλλευση, η έννοια της βιώσιμης ανάπτυξης εκφράζει την αγωνία του
ανθρώπου για τη χαλιναγώγηση της τεχνολογίας και την πάλη του για την αποτροπή
της αλλοίωσης του πλανήτη. Η νομολογία όμως δεν εξελίσσεται με άλματα αλλά
αποτελεί μια αδιάλειπτη συνέχεια όπου οι σταθμοί της εξέλιξης συνυφαίνονται με
το παρελθόν και σηματοδοτούν το μέλλον. Πολύ περισσότερο όταν κινείται σε
χώρους δυσκαθόριστους από τη φύση τους, όπως η βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη. Η
έννοια αυτή είναι σύνθετη εμπλέκοντας επιστημονικές κρίσεις που μάλιστα
αναπτύσσονται σε πολλούς επιστημονικούς κλάδους και κοινωνικοπολιτικές
επιλογές. Περιλαμβάνουν τη σχέση ελευθερίας και παρέμβασης του νομοθέτη και
της διοίκησης στην οικονομία και το περιβάλλον που βρίσκεται στην καρδιά όλων
των κοινωνικοοικονομικών επιλογών και στο επίκεντρο των προβλημάτων του
Δικαίου. Γι’ αυτό η οριοθέτηση ανταγωνιστικών αξιών είναι λεπτό και ευαίσθητο
έργο που από τη φύση του περιέχει σε μεγάλο βαθμό στοιχεία πολιτικής κρίσης.
Έτσι η υποκατάσταση του δικαστή στη χάραξη της διαχωριστικής αυτής γραμμής
αντιστρατεύεται την αρχή της διακρίσεως των εξουσιών και οδηγεί με μαθηματική
ακρίβεια στην αλλοίωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και στην εγκαθίδρυση
του κράτους των δικαστών, μιας μορφής δικτατορίας, που είναι πιο επικίνδυνη
από τις άλλες αφού περιβάλλεται τον μανδύα της νομιμότητας.

Η νομολογία του Ε’ Τμήματος, σχετικά με την εφαρμογή της έννοιας αυτής όπως
έχει παγιωθεί, δημιουργεί προβληματισμούς από πολλές απόψεις: α) γιατί
αμφισβητεί τη δυνατότητα παρέμβασης στο οικοσύστημα και όταν παρίσταται
επιβεβλημένη για λόγους γενικοτέρου δημοσίου συμφέροντος, β) γιατί θεωρεί εκ
των προτέρων και σε κάθε περίπτωση δεδομένη την υπεροχή του περιβάλλοντος σε
περίπτωση σύγκρουσής του με άλλες συνταγματικές αξίες και αρχές, όπως είναι η
οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη. Σύμφωνα όμως με τις γενικές αρχές του
συνταγματικού δικαίου οι αξίες που προστατεύει το Σύνταγμα δεν έχουν απόλυτο
χαρακτήρα. Έτσι αν εξαιρέσει κανείς την αξία και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου
όλες οι άλλες αξίες και τα συνταγματικά κατοχυρωμένα δικαιώματα δεν
προστατεύονται με τρόπο άκαμπτο. Σε περίπτωση σύγκρουσής των δεν είναι
δεδομένη σε κάθε περίπτωση η υπεροχή του ενός έναντι των άλλων. Διαφορετικά η
προστασία του ενός θα κατέληγε στην εκμηδένιση των άλλων. Στη διοίκηση
απόκειται σε κάθε δεδομένη περίπτωση η στάθμιση των ανταγωνιζόμενων αξιών και
η υπεροχή της μιας μετά από αξιολόγηση όλων των δεδομένων και των παραγόντων
που είναι ληπτέοι υπόψη. Η κρίση δε αυτή υπόκειται στον οριακό έλεγχο του
δικαστή και γ) γιατί οδηγεί στην υποκατάσταση του δικαστή στις κρίσεις και τις
αξιολογήσεις της Διοίκησης σχετικά με την αναγκαιότητα της παρέμβασης με όλα
τα άτοπα που συνεπάγεται ειδικότερα.

β) Σχεδιασμός της ανάπτυξης

Στη δέσμη των θετικών ενεργειών στις οποίες υποχρεούται να προβεί η πολιτεία,
άσχετα από την ύπαρξη σχετικών κανονιστικών ρυθμίσεων προέχουσα θέση κατέχει,
κατά τη νομολογία του Ε’ Τμήματος, ο σχεδιασμός της ανάπτυξης. Έτσι αν δεν
προβλέπεται από εθνικό ή περιφερειακό χωροταξικό σχέδιο δεν μπορεί να γίνει
χωροθέτηση για την ανάπτυξη μιας οποιασδήποτε δραστηριότητας.

Η υποχρέωση όμως της πολιτείας να προβεί σε χωροταξική οργάνωση της χώρας έχει
σαν σκοπό τη θέσπιση γενικών πλαισίων που θα αποτρέψουν την αυθαίρετη και
άναρχη δόμηση που κυριάρχησε μέχρι τώρα στη χώρα και όχι την εξαντλητική και
ασφυκτική ρύθμιση που θα εμποδίζει κάθε οικονομική δραστηριότητα των ιδιωτών
και κάθε παρέμβαση της πολιτείας και των ΟΤΑ, αναγκαία για την εκπλήρωση της
αποστολής τους εφόσον δεν προβλέπεται από κάποιο προηγούμενο γενικό σχεδιασμό.

Ούτε το άρθρο 106 του Συντάγματος που απέβλεψε στην αποτροπή της αχαλίνωτης
και βλαπτικής για τα συμφέροντα της εθνικής οικονομίας οικονομικής δράσης έχει
σαν σκοπό να σχεδιοποιήσει κάθε οικονομική δραστηριότητα που έχει επιπτώσεις
στο περιβάλλον αλλοιώνοντας έτσι το χαρακτήρα της συνταγματικά προστατευόμενης
ελεύθερης οικονομίας με την καθιέρωση ολοκληρωτικών προτύπων. Στην ιστορική
τους αναμέτρηση με την ελεύθερη ανταγωνιστική οικονομία οι δυνάμεις του
σχεδιασμού ηττήθηκαν και έγιναν παρελθόν με το οποίο καταγίνονται πια μόνο οι
ιστορικοί της οικονομίας.

Στη χώρα μας όμως καταλήξαμε από την άναρχη δόμηση στον άκρατο σχεδιασμό. Έτσι
στη χώρα αυτή, που ήταν το λίκνο του μέτρου έλειψε το μέτρο και κυριάρχησε η
υπερβολή. Ο άκρατος όμως σχεδιασμός δεν είναι ούτε το μόνο ούτε το πρόσφορο
μέτρο για την προστασία του περιβάλλοντος και την ορθολογική χωροταξική
οργάνωση της χώρας ώστε να θεωρηθεί ότι αποτελεί επιβαλλόμενη από το Σύνταγμα
ενέργεια της πολιτείας.

Ο σχεδιασμός που επιβάλλεται από την προστασία του περιβάλλοντος και ταιριάζει
σε μια ελεύθερη, δημοκρατική κοινωνία είναι θέσπιση γενικών πλαισίων σε εθνικό
επίπεδο και εξειδίκευσή τους σε περιφερειακό επίπεδο και μάλιστα σε βαθμό
μεγαλύτερο όσο τα όρια της περιφέρειας θα στενεύουν.

γ) Τεχνικές κρίσεις

Ο έλεγχος των κρίσεων αυτών ελάχιστα περιθώρια αφήνει στον ακυρωτικό δικαστή
που δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να υποκαταστήσει τις δικές του εκτιμήσεις
στην τεχνική κρίση της Διοίκησης. Διαφορετικά η απόφασή του αντιστρατεύεται
την αρχή της διάκρισης των εξουσιών. Κατά τη νομολογία όμως του Ε’ Τμήματος η
ηλεκτροδότηση των μικρών νησιών δεν μπορεί να γίνει με ρεύμα υψηλής τάσης
γιατί κατά τη σχετική συλλογιστική το ρεύμα αυτό σε κάθε περίπτωση βλάπτει τη
βιωσιμότητα των νησιών αυτών.

δ) Εισφορά σε γη

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες του άρθρου 24 του Συντάγματος υπήρξε η
επιβολή εισφοράς γης στους ιδιοκτήτες ακινήτων σε περιοχές που αναγνωρίζονται
ως οικιστικές ή αναπλάσσονται για τη δημιουργία κοινοχρήστων και κοινωφελών
χώρων.

Ο σχολιαστής της νομολογίας του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν μπορεί παρά να
διαπιστώνει μια κραυγαλέα αντίφαση ανάμεσα στον δεσπόζοντα, κατά την ίδια αυτή
νομολογία, χαρακτήρα της προστασίας του περιβάλλοντος, μπροστά στον οποίο
υποχωρούν όλες οι άλλες συνταγματικές αξίες και αυτή ακόμα η οικονομική και
πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας και στη συνταγματική προστασία της ιδιοκτησίας
την οποία προτάσσει στο στάδιο της εφαρμογής των πολεοδομικών σχεδίων.

ε) Συνταγματική προστασία των δασών

Η απαγόρευση της μεταβολής του προορισμού μόνο των δημοσίων δασών και των
δημοσίων δασικών εκτάσεων σύμφωνα με το άρθρο 24 του Συντάγματος και η άκαμπτη
και απόλυτη προστασία των ιδιωτικών δασών που στηρίχθηκε σ’ αυτήν δεν
υπαγορεύεται από λογική αναγκαιότητα ούτε εξυπηρετεί πρακτικούς σκοπούς. Η
έννοια εξάλλου των δασικών εκτάσεων, ρευστή και δυσκαθόριστη από τη φύση της,
χρειάζεται παραπομπή σε ειδικό νόμο για να καθορισθεί.

Ανάγκη της αναθεώρησης των διατάξεων του άρθρου 24 του Συντάγματος

Ο επιγραμματικός χαρακτήρας των διατάξεων του άρθρου 24 του Συντάγματος, τα
δυσκαθόριστα από τη φύση τους όρια της παρέμβασης για την προστασία του
περιβάλλοντος, που μπορεί να δώσουν λαβή είτε σε μια σκιώδη προστασία που θα
μετέβαλε τις διατάξεις αυτές σε καθαρά κατευθυντήριες και προγραμματικές είτε
σε δογματισμούς, αυθαιρεσίες και αντιφάσεις επιβάλλει την αναθεώρησή τους για
να καθορισθούν τα όρια της προστασίας αυτής σε σχέση με τα άλλα συνταγματικά
προστατευόμενα δικαιώματα. Σε σχέση με το σχέδιο του άρθρου 24, όπως ψηφίσθηκε
από την Επιτροπή της Αναθεωρητικής Βουλής θα μπορούσαν να διατυπωθούν οι εξής
παρατηρήσεις:

1. Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος να αποκεντρωθεί.

2. Ο καθορισμός του δημοσίου συμφέροντος ως λόγου μεταβολής του προορισμού των
δασών και των δασικών εκτάσεων να μη ταυτισθεί με τη χωροταξική ρύθμιση αλλά
να έχει ευρύτερο περιεχόμενο.

3. Τα δάση να εξαιρεθούν από τη δυνατότητα διάθεσής τους για οικιστικούς
σκοπούς.

4. Η τρίτη παράγραφος ήταν πιο δόκιμη η αναδιατύπωσή της ως εξής:

Ο χωροταξικός πολεοδομικός και οικιστικός σχεδιασμός γίνεται είτε σε εθνικό
είτε σε περιφερειακό επίπεδο. Περαιτέρω να προστεθεί άλλη παράγραφος που να
ορίζει ότι: «Οι διοικητικές παρεμβάσεις που έχουν επιπτώσεις στο φυσικό ή
οικιστικό περιβάλλον γίνονται με γνώμονα τις αρχές της βιώσιμης ανάπτυξης μετά
από στάθμιση και αξιολόγηση όλων των σχετικών παραγόντων περιβαλλοντικών
κοινωνικοοικονομικών και τεχνικών καθώς επίσης και των άλλων συνταγματικά
προστατευόμενων δικαιωμάτων και αξιών και ιδίως της οικονομικής και
πολιτιστικής ανάπτυξης της χώρας».

5. Τέλος, η παράγραφος 3 του άρθρου 24, όπως ήδη ισχύει, να τροποποιηθεί έτσι
ώστε οι ιδιοκτήτες να συμμετέχουν υποχρεωτικά στη διάθεση των εκτάσεων που
είναι απαραίτητες μέχρις ότου δημιουργηθούν δρόμοι, πλατείες και χώροι για
κοινωφελείς γενικά χρήσεις και σκοπούς.

Ο Γιώργος Δεληγιάννης είναι αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας.