ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ξενοφοβία και ρατσισμός

Ρατσισμός σημαίνει να διακρίνεις και να μεταχειρίζεσαι δυσμενώς έναν
άνθρωπο λόγω εθνικότητας ή φυλής ή θρησκευτικών πεποιθήσεων. Η δυσμενής
μεταχείριση ξεκινά από την αδικαιολόγητη αφαίρεση δικαιωμάτων από έναν άνθρωπο
και φτάνει έως την ωμή βία.

Υπό την έννοια αυτή, το άρθρο 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Προάσπιση των
Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, το άρθρο 2 της
Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το άρθρο 5 του
Συντάγματος απαγορεύουν με σαφή και κατηγορηματικό τρόπο στο κράτος να ασκεί
ρατσιστικές πολιτικές ή να συμπεριφέρονται με παρόμοιο τρόπο τα όργανά του.
Πρέπει, ωστόσο, γρήγορα να επισημάνουμε ότι σε πολλές χώρες της Ευρώπης ο
ρατσισμός δεν προκύπτει από τη συμπεριφορά του κράτους. Αντίθετα, εκδηλώνεται
με ιδιαιτέρως βίαιο τρόπο από την πλευρά της κοινωνίας. Η μισαλλοδοξία και ο
ρατσισμός εκκινούν από τον άνθρωπο και απευθύνονται σε άλλον άνθρωπο. Και υπό
αυτή του την εκδοχή, ο ρατσισμός ως συμπεριφορά, αλλά και ως τρόπος σκέψης,
είναι πιο επικίνδυνος και περισσότερο δύσκολο να αντιμετωπισθεί.

Στις παρυφές του φαινομένου του ρατσισμού κινείται η ξενοφοβία. Ο φόβος για
τον ξένο σαφώς και δεν είναι ρατσισμός, σαφώς και δεν εκδηλώνεται με βία,
σαφώς και δεν είναι ιδιαιτέρως επικίνδυνος. Ο φόβος για τον ξένο αποτελεί
συνήθως μια εσωτερική αρνητική αντιμετώπιση του άλλου όταν αυτός μεταναστεύει,
είναι φτωχός, ανήκει σε άλλη εθνικότητα ή φυλή πιστεύει σε άλλη θρησκεία. Η
ξενοφοβία είναι παθητική. Αποτελεί αποκλειστικά κοινωνική αντίδραση, δηλαδή
δεν μπορεί να αποτελέσει κρατική πρακτική. Τέλος, δεν αποτελεί το αίτιο για
βίαιες συμπεριφορές. Με άλλα λόγια, φοβάμαι τον άλλον, σημαίνει επιφυλάσσομαι,
κοιτώ καχύποπτα, αποδοκιμάζω με μορφασμό, ενοχλούμαι, αποστρέφω το βλέμμα μου
και προσπερνώ, υποτιμώ με λόγια ή χωρίς λόγια, κλείνω, ενδεχομένως, την πόρτα
κατάμουτρα, σιγοψιθυρίζω υποτιμητικές εκφράσεις κ.ο.κ. Ενώ, αντίθετα,
ρατσισμός σημαίνει βία, της έντασης της Κου Κλουξ Κλαν, ή ξυλοδαρμοί στις
γειτονιές. Ρατσισμός σημαίνει γκέτο, απαγόρευση άσκησης δικαιωμάτων κ.ο.κ.

Η ξενοφοβία λοιπόν ως μη ιδιαιτέρως επικίνδυνη δεν πρέπει να μας τρομάζει όταν
την διαπιστώνουμε. Ωστόσο, η έλλειψη αντιμετώπισης των αιτίων που την
προκαλούν και η παντελής υποτίμησή της μπορεί να επιφέρουν απροσδόκητα
αρνητικά αποτελέσματα. Όταν πριν από λίγο ανέφερα ότι η ξενοφοβία κινείται
στις παρυφές του ρατσισμού, ήθελα να πω ότι, ενδεχομένως, η ξενοφοβία να
μπορούσε να αποτελέσει προϋπόθεση και ίσως προστάδιο του ρατσισμού. Με άλλες
λέξεις, αν η ξενοφοβία δεν προσεχθεί, εύκολα καθίσταται ο καλός αγωγός του
ρατσισμού. Ο πολίτης που φοβάται τον ξένο που κατοικεί δίπλα ή απέναντί του,
και που ενοχλείται από τις προσπάθειες του αλλοδαπού αυτού να γίνει μέρος της,
κάθε φορά, συγκεκριμένης κοινωνίας, δεν είναι δύσκολο να αποδεχτεί τον
ρατσισμό, είτε με παθητικό είτε με ενεργητικό τρόπο. Με αυτές τις σκέψεις
είναι ανησυχητική η έκθεση του Ευρωβαρόμετρου για το 2000 που δημοσιεύτηκε στα
«ΝΕΑ» της 1ης Νοεμβρίου. Το 21% των Ελλήνων που ενοχλούνται από την παρουσία
ανθρώπων άλλου θρησκεύματος, το 24% που ενοχλούνται από την παρουσία ανθρώπων
άλλης φυλής και το απροσδόκητο 38% των Ελλήνων που ενοχλούνται από την
παρουσία ανθρώπων άλλων εθνικοτήτων στη χώρα μας συνθέτουν ένα ιδιαιτέρως
ανησυχητικό φαινόμενο. Όσο κι αν επιφυλασσόμαστε, ως προς το απολύτως ορθόν
των στοιχείων μιας δημοσκόπησης (π.χ. η έρευνα μπορεί να πραγματοποιείται στο
περιβάλλον που έχει διαμορφώσει ένα έγκλημα ή μια αρνητική συμπεριφορά ενός
αλλοδαπού κ.ο.κ.), πρέπει ωστόσο να ανησυχήσουμε και να αντιδράσουμε έγκαιρα.
Με πολιτική και κοινωνική σύνεση και χωρίς δημαγωγίες. Να ανατρέψουμε με
επικοινωνιακό τρόπο στην κοινή γνώμη τα ψευδοσυμπεράσματα των δημαγωγών, των
υστερικών.

Και από την άλλη, να ενισχύσουμε τις πολιτικές αφομοίωσης εκείνων των
αλλοδαπών που τιμούν την Ελλάδα, ως χώρα εργασίας, και αποδέχονται το
ενδεχόμενο της Ελλάδας ως δεύτερης πατρίδας. Και η υπέρβαση αυτή πρέπει να
αποτελέσει στόχο όλων των πλευρών του πολιτικού συστήματος. Οι ενδείξεις πως
κάτι τέτοιο είναι εφικτό υπάρχουν και είναι πολλές. Από την άλλη, όμως, πολλοί
είναι και οι κίνδυνοι, αφού η ξενοφοβία έχει διεισδύσει με έντονο μάλιστα
τρόπο στο εσωτερικό όλων των πολιτικών κομμάτων.

Ο βουλευτής Ανδρέας Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού
Δικαίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο