Ο θρησκευτικός λαϊκισμός

Ο λαός χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα από την Ιεραρχία της Εκκλησίας τόσο συχνά
αλλά και τόσο γενικά και αόριστα που σήμερα πια μετά τόσους μήνες είναι ώρα να
ρίξουμε λίγο θεολογικό φως σε αυτήν την τόσο εύκολα παρεξηγήσιμη έννοια.

Ο λαός περιλαμβάνει όλους τους βαπτισμένους πιστούς που δεν είναι
χειροτονημένοι κληρικοί. Σε τρία σημεία πρωταγωνιστεί ο λαός μέσα στην
Εκκλησία:

1. Η θεία ευχαριστία που συνιστά την ιδρυτική πράξη της Εκκλησίας
τελείται με την ενεργό παρουσία και την αυτοπρόσωπη συμμετοχή του λαού. Η θεία
λειτουργία όπου τελείται η ευχαριστία απαιτεί την παρουσία λαϊκών, όπως
άλλωστε δηλώνεται από τη λέξη «λειτουργία», δηλαδή έργο λαού. Η λεγόμενη
«ιδιωτική λειτουργία» του ιερέως άνευ παρουσίας λαϊκών, που συνηθιζόταν
παλαιότερα στον Ρωμαιοκαθολικισμό, ήταν και είναι για την Ορθοδοξία
ανεπίτρεπτη και αδιανόητη.

2. Ο λαός αναδεικνύει τον κλήρο. Οι εφημέριοι στην Ελλάδα μέχρι την
προπολεμική περίοδο εκλέγονταν από τους ενορίτες τους έπειτα από δημόσια
προκήρυξη των θέσεών τους. Στον απόδημο Ελληνισμό μέχρι σήμερα ακόμα οι λαϊκοί
συντηρούν τον κλήρο, ελέγχουν το έργο τους, επιδοκιμάζοντας ή αποδοκιμάζοντάς
το σε κληρικολαϊκές συνελεύσεις. Οι επίσκοποι αναδεικνύονται «ψήφω κλήρου και
λαού» είτε άμεσα από κληρικολαϊκές συνελεύσεις, όπως συμβαίνει ακόμα σήμερα σε
μερικές ορθόδοξες εκκλησίες (Αλεξάνδρεια, Ιεροσόλυμα, Κύπρος), είτε έμμεσα με
την αναφώνηση του λαού «άξιος» κατά τη χειροτονία και την ενθρόνιση του νέου
επισκόπου ως λειτουργικό κατάλοιπο της κληρικολαϊκής ανάδειξης του αρχιερέα.

3. Ο λαός αναγνωρίζει το κύρος των συνόδων, εφαρμόζει και προασπίζεται
τις αποφάσεις τους ή αποδοκιμάζει αυτές και τις καθιστά ανενεργές. Υπήρξαν
σύνοδοι που δεν αναγνωρίσθηκαν από την Ορθοδοξία ως έγκυρες λόγω της μη
αποδοχής τους από τον λαό, όπως η διαβόητη «ληστρική σύνοδος» ή οι «ενωτικές
σύνοδοι» Φεράρας – Φλωρεντίας. Άλλωστε ο λαός αναγνωρίζει τους αγίους της
Εκκλησίας που η Ιεραρχία τους αναγορεύει εντάσσοντάς τους στο αγιολόγιο.

Πέραν όμως από τη χρήση του λαού υπάρχει και η κατάχρησή του είτε από τους
ίδιους τους λαϊκούς είτε από την Ιεραρχία της Εκκλησίας, οπότε τότε γίνεται
λόγος για θρησκευτικό λαϊκισμό. Όπως ο εθνικισμός είναι η παραχάραξη του
έθνους και ο ευσεβισμός είναι η αλλοίωση της ευσέβειας, έτσι ακριβώς ο
θρησκευτικός λαϊκισμός αποτελεί την εκμετάλλευση του λαού του Θεού. Τρία
σημεία χρειάζεται να ληφθούν υπόψη για τη διάκριση του λαού από τον λαϊκισμό:

1.Τα σχισματικά κινήματα στην ιστορία της Εκκλησίας ήταν λαϊκά
κινήματα. Ο ζηλωτισμός των φανατικών συντηρητικών χριστιανών, ο ευσεβισμός των
παραεκκλησιαστικών οργανώσεων, ο παλαιοημερολογιτισμός της ανατολικής
Ορθοδοξίας, ο πιετισμός του προτεσταντισμού, ο αντιμοντερνισμός μιας μερίδας
του σύγχρονου ρωμαιο-καθολικισμού όπως το διαβόητο «Opus Dei» στην Ισπανία ή η
κίνηση του Λεφέβρ στη Γαλλία κ.λπ. είναι λαϊκά κινήματα. Ο λαός χρειάζεται,
αλλά δεν αρκεί μόνος του, διότι μπορεί να οδηγήσει στον λαϊκισμό.

2. Ο λαός που αναφωνεί το «ωσαννά» είναι ο ίδιος ο όχλος των σταυρωτών
που λίγο μετέπειτα ανακράζει «άρον, άρον, σταύρωσον Αυτόν»! Επομένως ο λαός
χρειάζεται για την Εκκλησία, αλλά δεν αρκεί ως πιστοποιητικό Ορθοδοξίας από
μόνο του. Άλλωστε τέτοιος όχλος λαϊκών παρασύρθηκε σε ανοσιουργήματα όπως οι
βιαιοπραγίες εις βάρος της φιλοσόφου Υπατίας ή νεώτερες οχλοκρατικές
εκδηλώσεις (διαμαρτυρία κατά των καλλιστείων, απαγόρευση κινηματογραφικών
ταινιών ή καύση τολμηρών βιβλίων) ακόμα και μέσα στην Εκκλησία (επεισόδια στις
Μητροπόλεις Λάρισας και Αττικής προ μερικών ετών). Η διαφορά του λαού του Θεού
από τον όχλο των θρησκευομένων μπορεί να παρομοιασθεί με τη διαφορά των
φιλάθλων από τους ποδοσφαιρόφιλους χούλιγκαν.

3. Ο λαός του Θεού είναι η εκκλησία του δήμου στον Χριστιανισμό. Η
δημοκρατία δεν είναι οχλοκρατία ούτε λαοκρατία. Ας μη λησμονούμε την επάρατη
διασύνδεση του επίθετου «λαϊκός» με τη δικαιοσύνη («λαϊκά δικαστήρια»). Ούτε
ξεχνάμε ότι ο ναζισμός και ο φασισμός κατέφυγαν στον λαϊκισμό του
«εθνικοσοσιαλισμού» όπως ο περονισμός με τον ποπουλισμό του. Ο λαϊκισμός
πάντοτε είναι αντιδημοκρατικός μέσα στην πολιτεία και στην Εκκλησία εξίσου.

Καλή είναι η χρήση του λαού και η επίκλησή του από την Ιεραρχία. Κακή όμως
είναι η διολίσθηση στον θρησκευτικό λαϊκισμό των παραεκκλησιαστικών
οργανώσεων. Καλύτερο από όλα θα ήταν η έμπρακτη υιοθέτηση του λαϊκού στοιχείου
της Εκκλησίας από την Ιεραρχία μας με την εντονότερη παρουσία των λαϊκών, την
αμεσότερη συμμετοχή τους στα κοινά και τη λειτουργικότερη δραστηριοποίησή τους
μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα.

Ο Μάριος Μπέγζος είναι αν. καθηγητής Συγκριτικής Φιλοσοφίας της
Θρησκείας Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών.