Οι επαναστατικές κινήσεις των αρματολών στη Ρούμελη

Ο Αλέξιος Ορλώφ (Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΑ’, σ. 78).

Τα Ορλωφικά, δηλαδή οι εξεγέρσεις που προκλήθηκαν με την εμφάνιση του ρωσικού
στόλου στην Ανατολική Μεσόγειο υπό την αρχηγία των αδελφών Ορλώφ, δεν
περιορίστηκαν γεωγραφικά στην Πελοπόννησο. Επαναστατικά κινήματα σημειώθηκαν
στη Ρούμελη και, σε μικρότερο βαθμό, σε ορεινές επαρχίες της Θεσσαλίας και της
Δυτικής Μακεδονίας. Τα κινήματα αυτά, ωστόσο, ήταν ασθενικά και έσβησαν
γρήγορα με την εμφάνιση ενόπλων από τις αλβανικές περιοχές που στρατολογήθηκαν
από την Πύλη για την καταστολή τους. Στον επαναστατικό αναβρασμό στη Ρούμελη
πρωτοστάτησαν ορισμένοι προύχοντες από το Μεσολόγγι και ισχυρές αρματολικές
οικογένειες, ιδίως από την Κεντρική και Δυτική Ρούμελη, που φαίνεται ότι την
εποχή εκείνη συγκροτούν (βάσει δεσμών επιγαμίας και πνευματικής συγγένειας)
ένα περιφερειακό δίκτυο συνεργασίας και συντονισμού της δράσης στο πλαίσιο του
αρματολικού ανταγωνισμού. Ο Γεώργιος Παπάζωλης συναντήθηκε μαζί τους κατά τους
τελευταίους μήνες του 1766, στη διάρκεια ταξιδιού του στη νότια Βαλκανική. Οι
καπετάνιοι μυήθηκαν στο ρωσικό σχέδιο και αποτέλεσαν τμήμα της εφαρμογής του.
Η επικοινωνία διατηρήθηκε και τα επόμενα χρόνια διαμέσου αλληλογραφίας που
επικεντρωνόταν στο ζήτημα της εξέγερσης και ιδίως στο κρίσιμο για τους Ρώσους
ζήτημα του αριθμού των ενόπλων που θα μπορούσαν να κινητοποιηθούν. Όπως συνέβη
και στις επαφές με τους Μανιάτες και τους Μοραΐτες προύχοντες, οι Ρουμελιώτες
καπετάνιοι υπόσχονταν ότι θα βρίσκονταν επικεφαλής πολλών χιλιάδων ενόπλων.

Οι Ρουμελιώτες αρματολοί στα γεγονότα του 1770

Η έλευση των ρωσικών πλοίων στη Μάνη προκάλεσε εξεγέρσεις στη Ρούμελη. Ο
αρματολός Βάλτου Σταθάς εξεδίωξε βίαια τους μουσουλμάνους από την περιοχή του
και συντονίζοντας τη δράση του με καπετάνιους όπως ο Κοντογιάννης, ο
Μπουκουβάλας και ο Καρακίτσος έκαναν εμφανή την ένοπλη παρουσία τους μέχρι και
τα Άγραφα. Με την εμφάνιση των αλβανικών σωμάτων, ο Σταθάς “προσκύνησε” την
οθωμανική εξουσία πετυχαίνοντας έτσι την αναγνώρισή του ως αρματολού.
Αντίθετα, οι αρματολοί Ζυγού και Αγγελοκάστρου Χρήστος Γρίβας και Γεώργιος
Λαχούρης, που αρχικά πολιόρκησαν χωρίς επιτυχία το Βραχώρι (Αγρίνιο),
επιχείρησαν στη συνέχεια να σταματήσουν την κάθοδο των οθωμανικών ενισχύσεων
και εξοντώθηκαν στα τέλη Μαρτίου του 1770. Νοτιότερα, ο Κραβαρίτης αρματολός
Σισμάνης κινητοποίησε την περιοχή του και έσπευσε να πολιορκήσει τη Ναύπακτο.
Σύντομα, όμως, υποχρεώθηκε να λύσει την πολιορκία και να επιστρέψει στον τόπο
του καθώς ο αρματολός Λωρής από τη γειτονική Δωρίδα εκμεταλλεύτηκε την απουσία
του Σισμάνη και κατέλαβε ένα διαφιλονικούμενο τμήμα του αρματολικιού του. Η
ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των δύο αρματολών συνεχίστηκε και μετά την έλευση των
αλβανικών σωμάτων στην Κεντρική Ρούμελη. Φαίνεται μάλιστα ότι ενέπλεξαν και
τους ενόπλους αυτούς στη διένεξή τους, μισθώνοντάς τους και πραγματοποιώντας
επιδρομές ο ένας στην περιοχή του άλλου. Ανατολικότερα, στην περιοχή των
Σαλώνων (Άμφισσα) κινητοποιήθηκε ο Κομνηνός Τράκας και επιχείρησε να
πολιορκήσει τη Λιβαδειά, αναγκάστηκε όμως να καταφύγει στην Πελοπόννησο όταν
εμφανίστηκαν οι οθωμανικές ενισχύσεις.

Η έξοδος του Αιτωλικού

Το κάστρο της Άμφισσας σε σχέδιο του S. Pomardi, αρχές 19ου αι. (Τόπος και Εικόνα, τ. 6, Αθήνα 1983, σ. 109)

Μετά την εξόντωση των Γριβαίων και του Λαχούρη τα αλβανικά σώματα κινήθηκαν
νοτιότερα, προς το Μεσολόγγι, ενώ ταυτόχρονα άλλοι ένοπλοι προσέγγιζαν την
πόλη με πλοία από την πλευρά της θάλασσας. Στο Μεσολόγγι είχαν ξεσηκωθεί οι
χριστιανοί κάτοικοι της πόλης υπό την αρχηγία των προυχόντων Γουλιμή και
Καλογεράκη και του σχολάρχη Παναγιώτη Παλαμά, τους οποίους είχε μυήσει στο
ρωσικό σχέδιο ο Παπάζωλης κατά το ταξίδι του στη Ρούμελη και την Πελοπόννησο
το 1766-1767. Το Μεσολόγγι, όπως και το γειτονικό Ανατολικό (Αιτωλικό), είχε
αναδειχθεί τις προηγούμενες δεκαετίες σε αναπτυσσόμενο ναυτικό κέντρο. Μια όψη
της προϊούσας ανάπτυξης και ευημερίας της πόλης συνιστά και η ίδρυση
εκπαιδευτηρίου. Εκεί δίδασκε ο Παναγιώτης Παλαμάς, εκπαιδευτικός με καλή φήμη
τα χρόνια εκείνα. Ο Παλαμάς φαίνεται ότι ανήκε στο πνευματικό περιβάλλον του
Ευγένιου Βούλγαρη, με τον οποίο διατηρούσε αλληλογραφία και συμμεριζόταν τις
ιδεολογικο-πολιτικές του αντιλήψεις.

Διαφορετικά από ό,τι έγινε στις άλλες επαρχίες της Ρούμελης αλλά και στην
Πελοπόννησο, στο Μεσολόγγι η εξέγερση εκδηλώθηκε ειρηνικά. Δεν σημειώθηκαν
βιαιοπραγίες και λεηλασίες εις βάρος των μουσουλμάνων, που εγκατέλειψαν χωρίς
ενόχληση την πόλη. Στη συνέχεια, ο Παλαμάς και οι προύχοντες που τέθηκαν
επικεφαλής φρόντισαν να ενισχύσουν την οχύρωση της πόλης τόσο από τη στεριά,
με την κατασκευή μιας τάφρου, όσο και από τη θάλασσα. Ταυτόχρονα έστειλαν
εκπρόσωπό τους στον Θ. Ορλώφ, αρχικά, και τον Αλέξιο, στη συνέχεια,
παρακινώντας τους να τους ενισχύσουν με την αποστολή πλοίου και ενόπλων.
Φαίνεται ωστόσο ότι το Μεσολόγγι και η Δυτική Ρούμελη δεν περιλαμβάνονταν στα
άμεσα επιχειρησιακά σχέδια των Ρώσων. Έτσι, οι Μεσολογγίτες υπερασπίστηκαν
μόνοι την πόλη τους για περίπου μία εβδομάδα, έως ότου η πολιορκία χαλάρωσε,
καθώς οι περισσότεροι ένοπλοι από τις αλβανικές περιοχές διεκπεραιώθηκαν στο
Ρίο και στράφηκαν προς την Πάτρα.

Την εξέλιξη αυτή εκμεταλλεύτηκαν οι Μεσολογγίτες που εγκατέλειψαν την πόλη
τους. Αρκετοί κατέφυγαν στα ασφαλή Επτάνησα, άλλοι όμως προτίμησαν το
γειτονικό Ανατολικό (Αιτωλικό). Εκτός από τους ντόπιους, είχαν καταφύγει εκεί
μερικές εκατοντάδες ένοπλοι από άλλες επαρχίες της Ρούμελης αλλά και από τη
Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία, όπως ο Μπουκουβάλας, ο Κοντογιάννης, ο
Ζήδρος και ο Λάζος. Όλοι αυτοί πολιορκήθηκαν για περίπου έναν μήνα. Τελικά, οι
καπετάνιοι πραγματοποίησαν έξοδο και οι περισσότεροι κατάφεραν να διαφύγουν
διαρρηγνύοντας τις γραμμές των πολιορκητών Στη συνέχεια, κινήθηκαν προς τις
περιοχές τους διεκδικώντας την αναγνώρισή τους από τις οθωμανικές αρχές ως
αρματολών. Για το σκοπό αυτό επιδόθηκαν σε καταστροφές και λεηλασίες χωριών,
δηλαδή σε πρακτικές συνηθισμένες σε περιόδους έντασης του αρματολικού
ανταγωνισμού. Η δράση τους αυτή φαίνεται ότι σύντομα έφερε αποτελέσματα, καθώς
οι περισσότεροι πέτυχαν να αναγνωριστούν αρματολοί προσκυνώντας στις
οθωμανικές αρχές. Διαφορετική ήταν η τύχη των χριστιανών κατοίκων του
Αιτωλικού και των προσφύγων από το Μεσολόγγι που, εγκαταλελειμμένοι από τους
καπετάνιους, παραδόθηκαν και είδαν τις πόλεις τους να καταστρέφονται και τα
υπάρχοντά τους να λεηλατούνται.

Οι εξεγέρσεις στη Ρούμελη και την Πελοπόννησο

Οι ακτές της Αιτωλίας στις αρχές του 19ου αι., σχέδιο του Stackelberg (Τόπος και Εικόνα, τ. 7, Αθήνα 1985, σ. 155)

Αντιπαραβάλλοντας τις παραπάνω εξεγέρσεις με τα επαναστατικά γεγονότα στην
Πελοπόννησο, θα λέγαμε ότι, με εξαίρεση το Μεσολόγγι και το Αιτωλικό, οι
εξεγέρσεις στη Ρούμελη περιορίστηκαν στους χώρους των ενόπλων, δίχως να
κινητοποιήσουν ευρύτερες ομάδες από τον τοπικό χριστιανικό πληθυσμό. Στην
Πελοπόννησο, η ολιγάριθμη ­ έστω ­ παρουσία των Ρώσων παρακίνησε αρκετούς να
εξεγερθούν, παρ’ ότι η αρχική προσέλευση στις δύο λεγεώνες ήταν κατώτερη των
προσδοκιών των Ορλώφ. Στη συνέχεια, οι πρώτες στρατιωτικές επιτυχίες, έστω και
σε ήσσονος σημασίας επιχειρήσεις, πλήθυναν τις τάξεις των επαναστατών. Σε αυτό
συνέτειναν οι φήμες για τα κατορθώματα των Ρώσων που μεγεθύνονταν κατά την
εξάπλωσή τους από περιοχή σε περιοχή. Επιπρόσθετα, στρατιωτικές επιτυχίες,
όπως η παράδοση του Μιστρά, ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία διαρπαγής και
λεηλασιών, όχι μόνο για τους ενόπλους αλλά και για όλους εκείνους που τους
ακολουθούσαν συμμετέχοντας στις βιαιοπραγίες και τις αρπαγές. Με τον ένα ή με
τον άλλο τρόπο, στην εκστρατεία για την κυρίευση της Τριπολιτσάς συμμετείχαν
αρκετές χιλιάδες ανθρώπων, η πλειονότητα των οποίων δεν είχε σχέση με τον
πόλεμο και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις (κάτι ασφαλώς που μέτρησε στην έκβαση
της μάχης).

Στη Ρούμελη η κατάσταση υπήρξε εμφανώς διαφορετική. Κατά κύριο λόγο
κινητοποιήθηκαν ορισμένες αρματολικές οικογένειες, που από τα προηγούμενα
χρόνια διατηρούσαν επικοινωνία με τον Παπάζωλη. Η ένοπλη δύναμη ωστόσο που
συγκέντρωσαν φαίνεται ότι περιορίστηκε στην ενεργοποίηση των τοπικο-συγγενικών
δικτύων στρατολόγησης που διατηρούσαν στο πλαίσιο του αρματολισμού. Πρόκειται
για δίκτυα επικοινωνίας, προστασίας και αλληλοβοήθειας, οργανωμένα στη βάση
δεσμών συγγένειας, από τα οποία αντλούσαν ενόπλους σε περιόδους έντασης στις
σχέσεις τους με τις τοπικές οθωμανικές αρχές και επίτασης του αρματολικού
ανταγωνισμού. Τέτοιου τύπου δίκτυα ήταν επιχειρησιακώς επαρκή εν όψει του
αρματολισμού, όχι όμως και σε ευρύτερης κλίμακας επιχειρήσεις σαν και αυτές
που σημειώθηκαν στη διάρκεια της εξέγερσης και οι οποίες απαιτούσαν ευρύτερες
διαθεσιμότητες σε ενόπλους.

Διαφορετική υπήρξε η περίπτωση των κατοίκων του Μεσολογγίου και του Αιτωλικού.
Η ισχυρή εξουσιαστική παρουσία των προυχόντων στις πόλεις, σε αντιδιαστολή με
ό,τι συνέβαινε ιδίως στις ορεινές επαρχίες, όπου οι ένοπλοι επέβαλλαν σε
γενικές γραμμές τη δική τους εξουσιαστική ικανότητα, ίσως να σκιαγραφεί
ορισμένες όψεις της διαφοράς αυτής. Στην κατεύθυνση αυτή και σε αναφορά προς
τον ενισχυμένο ρόλο των προυχόντων στην περιφερειακή διοίκηση της Πελοποννήσου
μετά το 1715, θα μπορούσε να αναζητηθεί μια σημαντική πτυχή του διαφορετικού
χαρακτήρα της επανάστασης στην Πελοπόννησο από τα κινήματα που σημειώθηκαν στη
Ρούμελη και αλλού.

Ο Νίκος Ροτζώκος διδάσκει Νεότερη Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και o
Διονύσης Τζάκης είναι Διδάκτωρ Ιστορίας, του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού