Ρaul Samuelson Τα επικίνδυνα παιχνίδια της Ιαπωνικής Τράπεζας

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Τα οικονομικά δεν είναι μια ακριβής επιστήμη. Διαθέτουν σημαντικούς κανόνες
και πολλή σοφία. Ωστόσο, σπάνια αυτοί οι κανόνες είναι απλοϊκοί στην εφαρμογή
τους.

Να ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μεταξύ του 1850 και του 1931, οι
περισσότερες οικονομίες του κόσμου εφήρμοζαν τον κανόνα του χρυσού.

Το σύστημα αυτό δεν ήταν τέλειο, αλλά εκείνη την εποχή το παγκόσμιο εμπόριο
αναπτυσσόταν δημιουργώντας οφέλη τόσο για τους εξαγωγείς όσο και για τους
εισαγωγείς.

Σήμερα, ορισμένα πολιτικά κόμματα και πολιτικοί προτρέπουν τις χώρες της
Λατινικής Αμερικής να δημιουργήσουν συμβούλια νομισματικής πολιτικής και να
συνδέσουν τα νομίσματά τους με το δολάριο των Ηνωμένων Πολιτειών ­ αυτό μου
θυμίζει τις παλιές εποχές του κανόνα του χρυσού.

Είναι αυτό μια καλή λύση; Απλή απάντηση δεν μπορεί να δοθεί σε ένα ερώτημα
αυτού του είδους. Αν μια κοινωνία έχει παράδοση ενός αιώνα πληθωρισμού, αν οι
ψηφοφόροι δεν μπορούν να κρατήσουν τους διψασμένους για εξουσία και
διεφθαρμένους ηγέτες μακριά από την εξουσία, αν η πλειοψηφία διαπιστώσει ότι
θα εκλεγούν ονειροπόλοι συναισθηματικοί, οι οποίοι είναι σίγουρο ότι θα
προσπαθήσουν να εφαρμόσουν πιο αλτρουιστικά προγράμματα από αυτά που είναι
εφικτό να εφαρμοστούν ­ αυτά είναι μεγάλα αν ­ τότε ακόμη και ένας μη τέλειος
κανόνας του χρυσού μπορεί να είναι είναι το μικρότερο κακό.

Από τι θα πρέπει να παραιτηθούν η Μεγάλη Βρετανία και η Σουηδία αν, κάποια
στιγμή στο μέλλον, αποφασίσουν να ενταχθούν στην Οικονομική και Νομισματική
Ένωση της Ευρώπης και να αντικαταστήσουν την Κεντρική Τράπεζα της Αγγλίας και
την Τράπεζα της Σουηδίας με τη νέα Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα;

Σε τελευταία ανάλυση και οι δύο χώρες δεν βρίσκονται σε χειρότερη
μακροοικονομική κατάσταση από τη Γαλλία και τη Γερμανία, οι οποίες έχουν
υιοθετήσει το ευρώ, το νέο κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα.

Αν η Ευρώπη αντιμετωπίσει μια βαθιά οικονομική κρίση, η Αγγλία και η Σουηδία
δεν θα έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν τον μηχανισμό της νομισματικής
υποτίμησης που στο παρελθόν τις βοήθησε να ανακάμψουν ταχύτατα.

Αυτό δεν συνέβη με τη Γαλλία, η οποία τη δεκαετία του 1930 επέμεινε στην
εφαρμογή του κανόνα του χρυσού.

Ποια ανεξαρτησία

Να ένα δεύτερο παράδειγμα. Είναι οι πραγματικά ανεξάρτητες κεντρικές τράπεζες
καλό πράγμα; Μια χούφτα κεντρικοί τραπεζίτες, οι οποίοι ποτέ δεν εξελέγησαν με
κάποια δημοκρατική διαδικασία, θεωρητικά είναι ελεύθεροι να αποφασίσουν ποια
νομισματική πολιτική είναι η καταλληλότερη για τη Βρετανία, την Ιαπωνία και τη
Νέα Ζηλανδία. Αυτό μπορεί να έχει θετικά αποτελέσματα. Μπορεί όμως να έχει και
αρνητικά.

Το 1929, όταν ο Montague Norman ήταν ο απόλυτος μονάρχης της Τράπεζας της
Αγγλίας, έκανε τραγικά και καταστροφικά λάθη.

Πολλοί πιστεύουν ότι είχε φτάσει ακόμη να λέει ψέματα για τις κινήσεις του
στους πρωθυπουργούς της εποχής.

Ναι! Θυμηθείτε όμως και τις εποχές ή τα μέρη όπου οι κεντρικοί τραπεζίτες ήταν
οι σκλάβοι των πολιτικών και πολύ συχνά αναγκάζονταν να τυπώνουν υπερβολικές
ποσότητες χρήματος προκειμένου να χρηματοδοτήσουν τα γιγαντιαία ελλείμματα που
δημιουργούν οι λαϊκίστικες δημοκρατίες.

Η καλύτερη λύση φαίνεται να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις δύο καταστάσεις.

Η ιστορία

Όλα αυτά αποτελούν την προϊστορία ενός σκανδάλου. Σχετικά πρόσφατα η Ιαπωνία
αποφάσισε την ανεξαρτητοποίηση της Κεντρικής της Τράπεζας από το υπουργείο
Οικονομικών και το Κοινοβούλιο. Ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας της
Ιαπωνίας, με ελάχιστη εγχώρια και διεθνή εμπειρία, απειλούσε εδώ και πολύ
καιρό να αυξήσει τα επιτόκια πάνω από το μηδενικό επίπεδο στο οποίο έπεσαν, ως
αποτέλεσμα της παρατεταμένης στασιμότητας της δεκαετίας του ’90.

Τώρα επιδεικνύει την ανεξαρτησία του έναντι του ιαπωνικού υπουργείου
Οικονομικών και του πρωθυπουργού, ετοιμάζοντας μια σημαντική αύξηση των
ιαπωνικών επιτοκίων.

Πολλοί κίνδυνοι

Πολλοί αναλυτές στην Ιαπωνία και στο εξωτερικό, υποστηρίζουν ότι αυτό
συνεπάγεται πολλούς κινδύνους. Πράγματι, η Ιαπωνία δείχνει κάποια σημάδια
ανάκαμψης. Είναι όμως αυτή η ανάκαμψη εύθραυστη; Μπορεί το σκληρή νομισματική
πολιτική να ρίξει και πάλι την ιαπωνική οικονομία στη δίνη της οικονομικής
ύφεσης;

Δικαιολογεί την αύξηση των επιτοκίων η ανοδική τάση του πληθωρισμού; Μήπως θα
ήταν καλύτερα για την Ιαπωνία να αυξήσει την ισοτιμία του γιεν και μήπως αυτό
μπορεί να επιτευχθεί μέσω της αύξησης των επιτοκίων;

Επιτρέψτε μου να απαντήσω σε αυτά τα ερωτήματα. Δεν πρόκειται να ασχοληθώ με
το ερώτημα αν ο διοικητής της Ιαπωνικής Κεντρικής Τράπεζας θα χάσει το γόητρό
του αν δεν επιδείξει ­ για καλό ή για κακό ­ την ανεξαρτησία του από την
ιαπωνική κυβέρνηση.

Κατ’ αρχήν, δεν μπορεί να λεχθεί ότι το 1999 και το 2000 η ιαπωνική οικονομία
απειλήθηκε ή πρόκειται να απειληθεί βραχυπρόθεσμα από πληθωριστικές πιέσεις.

Οι στατιστικές δεν δείχνουν κάτι τέτοιο. Η Ιαπωνική Κεντρική Τράπεζα δεν
παρουσίασε κάποια στοιχεία που να δείχνουν ότι η οικονομία απειλείται από τον
πληθωρισμό.

Τι είναι προτιμότερο

Δεύτερον, μια δημοσκόπηση μεταξύ μακροοικονομικών αναλύσεων θα δείξει κατά
πάσα πιθανότητα ότι είναι προτιμότερο ο οριακός αποπληθωρισμός να
αντικατασταθεί από έναν οριακό πληθωρισμό. Αυτό, βραχυπρόθεσμα, θα επηρεάσει
θετικά την πορεία ανάπτυξης της ιαπωνικής οικονομίας. Αν αυτό συμβεί και η
ιαπωνική οικονομία μπει σε ταχύτερη φάση ανάπτυξης, τότε εκείνοι που τώρα
επικρίνουν τον διοικητή της Κεντρικής Ιαπωνικής Τράπεζας, θα τον χειροκροτούν.

Θα ήθελα να γίνει κατανοητό ότι δεν ανησυχώ σοβαρά για το ενδεχόμενο να κάνει
λάθος η Ιαπωνική Κεντρική Τράπεζα επιδεικνύοντας την ανεξαρτησία της.

Υποπτεύομαι ότι η πορεία ανάκαμψης της οικονομίας της δεν είναι τελείως
εύθραυστη. (Ωστόσο, οι περισσότεροι από εμάς καήκαμε αρκετές φορές στο
παρελθόν πιστεύοντας ότι η οικονομική κρίση στην Ιαπωνία βρισκόταν κοντά στο
τέλος της. Τίποτε δεν αποκλείει ότι μπορεί να καούμε και πάλι).

Η παγίδα της ρευστότητας

Υπάρχει και ένα άλλο τεχνικό ζήτημα. Όταν μια κακοδιαχειριζόμενη οικονομία
πέφτει σε μια «παγίδα ρευστότητας» (liquidity trap) ­ όπως συνέβη στην Ιαπωνία
μεταξύ 1993 και 2000 ­ οι μεταβολές των επιτοκίων προς τα πάνω ή προς τα κάτω
χάνουν την ικανότητά τους να επηρεάζουν τους πραγματικούς ρυθμούς ανάπτυξης
και τα ονομαστικά επίπεδα τιμών.

Οι χρεοκοπίες που θα σημειωθούν βραχυπρόθεσμα, είναι κάτι διαφορετικό.

Κάποιες προβληματικές επιχειρήσεις και τράπεζες θα βρεθούν πολύ κοντά στη
χρεοκοπία αν τα επιτόκια αυξηθούν, ενώ η καταναλωτική και επενδυτική ζήτηση
δεν έχει ακόμη επιστρέψει στα φυσιολογικά της επίπεδα.

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’80, οι αξιωματούχοι στην Ιαπωνία
απολάμβαναν τον σεβασμό όλων στις συναντήσεις της ομάδας των επτά ισχυρών. Δεν
μπορεί να ειπωθεί το ίδιο για τις συναντήσεις της τελευταίας δεκαετίας.

Πρέπει να παραδεχθώ ότι οι προθέσεις του Ιάπωνα κεντρικού τραπεζίτη μπορεί να
επιδεινώσουν ακόμη περισσότερο το γόητρο της Ιαπωνίας στη διεθνή οικονομική
σκηνή. Και αυτό είναι κρίμα. Ύστερα από μερικά χρόνια όλα αυτά θα έχουν
ξεχαστεί, όταν η Ιαπωνία θα καταφέρει να φτάσει του ρυθμούς ανάπτυξης της
Κορέας, της Φινλανδίας, της Ιρλανδίας, της Αυστραλίας και των ισχυρών κρατών
της Βόρειας Αμερικής.