ΔΡΟΜΟΙ

Στην περίοδο…

… της Τρομοκρατίας, ο μαρκήσιος Ντ’ Ουρμπάν, μαθητής και φίλος του Ντ’
Αλαμπέρ, έγραψε τη «Ζωή του Ξενοφώντα». Από την πρώτη κιόλας σελίδα του
βιβλίου του προειδοποιούσε τον αναγνώστη πως δεν είχε βάλει σε αυτό ούτε μία
υποσημείωση. Ήθελε έτσι να το κάνει χρήσιμο σε όλους ­ και, συνεπώς, προσιτό
σε όλους. Ίσως με το δίκιο του, έβλεπε την υποσημείωση ως το σύμβολο της
γραφής που απευθύνεται μονάχα σε λίγους ­ ένα στοιχείο αποκλειστικό. Ο Ντ’
Αλαμπέρ, ένας από τους εμπνευστές των εγκυκλοπαιδιστών, είχε γράψει σχετικά με
αυτά ένα μικρό και εικονοκλαστικό έργο, τη «Βιβλιομανία». Με αυτό τα έβαζε με
τον Καρτέσιο, που πίστευε πως η ανάγνωση είναι «συνομιλία με τους μεγάλους».

Ο Ντ’ Αλαμπέρ…

… πίστευε πως είναι ελάχιστοι αυτοί οι μεγάλοι. «Πάρα πολλοί ανόητοι έχουν
γράψει βιβλία», έλεγε ο εγκυκλοπαιδιστής, «έτσι που μπορεί να θεωρήσει κανείς
πολλά από αυτά σαν μια συλλογή ιστορικών ντοκουμέντων για την τύφλωση και τον
παραλογισμό των ανθρώπινων όντων. Μπαίνοντας σε μια βιβλιοθήκη, ένας φιλόσοφος
θα μπορούσε να πει: “Πόσα πράγματα δεν μου χρειάζονται!”» Και ο Ντ’ Αλαμπέρ
διηγιόταν ύστερα μια ιστορία που «είχε ακούσει». Ένα από τα πιο προικισμένα
πνεύματα εκείνης της εποχής είχε φτιάξει μια μοναδική βιβλιοθήκη μέσα σε έναν
πολύ περιορισμένο χώρο. Να πώς: Αν αγόραζε, ας πούμε, ένα δωδεκάτομο έργο, από
το οποίο δεν άξιζε να διαβαστούν παραπάνω από έξι σελίδες, ξέσκιζε και πέταγε
τις υπόλοιπες στα σκουπίδια.

Οι υποσημειώσεις…

… ­ για τις οποίες οι αρχαίοι συγγραφείς δεν ένιωσαν ποτέ την ανάγκη ­
παραπέμπουν σε αναρίθμητες αναγνώσεις που, όπως επισήμαινε σκωπτικά ο Ντ’
Αλαμπέρ, έχουν σκοπό την αυτοπροβολή του συγγραφέα. Σύμφωνα με τον Άντονι
Γκράφτον («Υποσημειώσεις: Μια παράξενη ιστορία», εκδ. Harvard), θέλουν «να
πείσουν τον αναγνώστη πως ο συγγραφέας έκανε πολλή δουλειά και πως οι
ιστορικοί είναι επαγγελματικά επαρκείς για να τους συμβουλεύεται κανείς». Ο
μηχανισμός των υποσημειώσεων μπορεί να αυτοτροφοδοτείται επ’ άπειρον, δίνοντας
σε αυτές αυτόνομη ύπαρξη, μορφή και περιεχόμενο, με υποσημειώσεις επί
υποσημειώσεων.

Οι εγκυκλοπαιδιστές…

… αντίθετα, συντομεύουν, συμπυκνώνουν, επιλέγουν, κρίνουν. Και απευθύνονται
σε έναν πλατύ μικροαστικό και αστικό κύκλο, χωρίς να θέτουν σε αυτόν ως
προϋπόθεση τη γνώση της λατινικής ή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Μάλιστα,
ένας άλλος σύγχρονος συγγραφέας, ο Ρόμπερτ Ντάρντον («Η μεγάλη υπόθεση του
Διαφωτισμού», εκδ. Harvard) πηγαίνει ακόμη παραπέρα και λέει πως τα βιβλία που
βοήθησαν να σπάσουν οι πνευματικές αλυσίδες του «παλιού καθεστώτος» δεν ήταν
μόνο απλά αλλά και «ελαφρά»: μαζική λογοτεχνία, ακόμη και πορνογραφία, που
μπήκε σε κάθε σπίτι, σε κάθε τσέπη, σε τόσο μεγάλους αριθμούς που σήμερα
κανείς δεν είναι σε θέση να υπολογίσει. Και αναρωτιέται ο Ντάρντον μήπως αυτού
του είδους τα βιβλία επηρέασαν εκείνες τις μάζες περισσότερο ακόμη και από το
«Κοινωνικό συμβόλαιο». Πάντως, από την απαρχή της σύγχρονης εποχής, η
απλοποίηση γνωρίζει τη μεγάλη της δόξα. Τα βιβλία γίνονται δράση. Βγαίνει
μπροστά εκείνη η επιθετική και απλοποιητική κουλτούρα της αστικής τάξης που
έκανε την Επανάσταση. Έτσι που να μπορεί να πει κανείς: Η αστική επανάσταση
άρχισε με την κατάργηση των υποσημειώσεων.