Νέοι φεουδαλικοί θεσμοί και οι νέες αντιπαλότητες

Μία πρώιμη χαρτογραφική παράσταση της Κρήτης τον 16ο αιώνα (G. F. Camocio, Isole famose, porti fortezze, e terre marittime…, Βενετία 1571)

Από τη μεριά της η Βενετία βρισκόταν, μετά την εκτεταμένη εμπλοκή της στη Δ’
Σταυροφορία του 1204, σε πρωτόγνωρες πολιτικές και κρατικές εμπειρίες που
έπρεπε ξαφνικά να διαχειρισθεί. Το υδάτινο βασίλειό της, που μαζί με τη
θάλασσα των νησιών του, δεν ξεπερνούσε τα 550 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ η
Κρήτη και μόνο, που “αποκτούσε” θεωρητικά το 1204 και πρακτικά το 1211,
κάλυπτε 8.200 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Ακόμα και τα χρόνια που η Βενετία
διαπραγματευόταν την Κρήτη, η ιδέα μιας επέκτασης της κυριαρχίας της στα άμεσα
περίχωρα της λιμνοθάλασσάς της, την απωθούσε κι αυτό παρά τις υπέρ της
ευνοϊκές συγκυρίες. Η Δ’ Σταυροφορία τής επέβαλε μια αναπόφευκτη απομάκρυνση
από το παραδοσιακό της δόγμα. Μια καινούργια κρατική εμπειρία, που θα την
έφερνε πιο κοντά στα μεγάλα φεουδαρχικά κράτη της εποχής. Η λειτουργία των
τελευταίων αναγνωριζόταν από μια εκτεταμένη χρήση του φέουδου και από τη
διαρκή επαναδιαπραγμάτευση έκτακτων εσωτερικών δανεισμών. Ως προς το δεύτερο,
η Βενετία είχε εμπειρίες, αφού είχε ήδη ανατρέξει σ’ αυτή τη λύση, το 1164
είχε δανεισθεί από ισχυρούς πολίτες της, των ηγετικών κύκλων, με εγγύηση τα
εισοδήματα της αγοράς του Ριάλτο. Για την κατάκτηση της Κρήτης, ανέτρεξε στην
αύξηση του ποσοστού του φορολογητέου εισοδήματος των πολιτών της (από το 2%
αυτό έφτασε στο 11%) καθώς και σε έκτακτους αναγκαστικούς δανεισμούς, υπέρ
του στρατού, επιβαρύνοντας ορισμένες οικονομικές κατηγορίες και
υποθηκεύοντας κρατικά εισοδήματα. Μοντερνισμοί για την εποχή, που θα
αποδειχθούν εξαιρετικά αποτελεσματικοί για τους μηχανισμούς κατάκτησης που
επινοούνταν για την οργάνωση της νέας κτήσης, ειδικά μπροστά στα προβλήματα
που θα έθετε μια κατακτημένη χώρα (η Κρήτη) που την πολιτική της οργάνωση
αντιπροσώπευαν άρχοντες με ελάχιστη συνοχή και ισχυρές αυτονομιστικές τάσεις.

Ως προς την άλλη μέθοδο διαχείρισης των φεουδαρχικών κρατών, την εκτεταμένη
δηλαδή χρήση του φέουδου, η Βενετία για πρώτη φορά την χρησιμοποιεί αμέσως
μετά την πόλεμο που προαναφέραμε, με τον Πεσκατόρε. Ώς τότε, για τα χρόνια
1207-1211, είχε χρησιμοποιηθεί, η πρόχειρη λύση του ενοικίου στρατευμάτων που
οι χρονογράφοι ονόμασαν στρατό των Λογγοβάρδων. Μια μονιμότερη όμως
κατάκτηση απαιτούσε την εισαγωγή ενός θεσμού όπως το φέουδο, που θα εξασφάλιζε
με τους φορείς του, τους φεουδάρχες, την τάξη και την άμυνα, σε ύπαιθρο και σε
ακτές, ικανό ταυτόχρονα να αυτοτροφοδοτηθεί, εξασφαλίζοντας την παραγωγή και
πλαισιώνοντας τους καλλιεργητές, να συνεισφέρει στην προσπάθεια του ηγεμόνα,
να ασκεί τη διοίκηση του. Ο θεσμός του φέουδου δεν διαφέρει παρά στην εφαρμογή
του με το κοινωνικό φαινόμενο των αρχόντων όπως το περιγράψαμε παραπάνω. Η
διαφορά έγκειται στο ρυθμιστικό ρόλο του ηγεμόνα ή του βασιλιά και στη
δυνατότητά του να συσπειρώνει τους φεουδάρχες. Διαφορά που και στην Κρήτη θα
κάνει, κάτω από ορισμένες συνθήκες που θα δούμε παρακάτω, τα βενετικά φέουδα
να λειτουργήσουν όπως οι κρητικές αρχοντίες, δηλαδή μ’ ένα βαθμό αποσχιστικής
αυτονομίας σε σχέση με τον ηγεμόνα τους.

Το κάστρο της Ιεράπετρας (1631) από τον Raffaele Monanni

Το 1211, εγκαθίστανται στην Κρήτη οι πρώτοι Βενετοί φεουδάρχες, που εκτός από
τα φέουδά τους στην ύπαιθρο υποχρεώνονται να λειτουργούν και σε Συμβούλιο,
μέσα στην πόλη του Χάνδακα, υπό την προεδρία του εκπροσώπου της Βενετίας, του
Δούκα, τίτλο πανομοιότυπο με αυτόν του Βυζαντινού ομολόγου του, και των
συμβούλων του. Στην προϋπάρχουσα δηλαδή βυζαντινή κατάσταση, η Βενετία
εγκαθιστά μια συμμετρικά αντίστοιχη, με δικούς της άρχοντες (στη λατινική
ορολογία φεουδάρχες) με αυτή τη διαφορά, ότι το δικό της σύστημα, επιβάλλει
την αναφορά τους σ’ έναν ισχυρό πολιτικό πόλο. Την εξουσία ενός κεντρικού
ηγεμόνα, που στη βυζαντινή πρακτική είχε αδυνατίσει.

Το 1212 εξεγείρεται η οικογένεια των Αγιοστεφανιτών, στην Ανατολική Κρήτη,
όπου φαίνεται να κυριαρχεί για κάποιο διάστημα. Ο βενετικός μηχανισμός
κινητοποιεί για την αντιμετώπισή της τον Βενετό δούκα του Αρχιπελάγους, τον
Μαρίνο Σανούδο, έναν από εκείνους τους Βενετούς που είχε κάνει την τύχη του με
την κατάργηση του βυζαντινού κράτους, δρώντας στα όρια της νομιμότητας μεταξύ
της βενετικής του καταγωγής και των δυνατοτήτων που ανοίγονταν για φιλόδοξους
και ισχυρούς άρχοντες στη νέα πραγματικότητα της Ανατολής. Ο Σανούδος
καταπνίγει την εξέγερση αλλά διαφωνεί με τους παραγγελιοδότες του ως προς την
αμοιβή του. Δυσαρεστημένος από τις σχέσεις του με τους Βενετούς συμμάχησε
αμέσως με μια ρωμαίικη αρχοντική οικογένεια, τους Σκορδίληδες, και έδρασε
εναντίον της Βενετίας στην κρητική ενδοχώρα (Σύβριτο, Μυλοπόταμο) και στον
Χάνδακα (πόλη και περίχωρα) (1212-1213). Θα φύγει από την Κρήτη μάλλον
κερδισμένος. Στο πλευρό του χαρισματικού αυτού ηγέτη πολλοί Ρωμαίοι άρχοντες.

Κρητικοί αρχοντορωμαίοι του 16ου αιώνα

Τα γεγονότα, στην πολυπλοκότητά τους, απαιτούν ερμηνείες. Πρώτον η ίδια η
Βενετία και η κρατική της νομιμότητα δεν είναι σε θέση (για διάφορους λόγους)
να αντιμετωπίσει τις συμμαχίες αρχόντων, που δεν έχουν άλλη ταυτότητα από την
εξυπηρέτηση των στενών αρχοντικών τους συμφερόντων. Στον διαμερισματοποιημένο
ήδη πολιτικά χώρο μιας τέως αυτοκρατορίας (της Βυζαντινής), διαμερισματοποίηση
που εν πολλοίς οφειλόταν και στους δικούς της πολιτειακούς παράγοντες, τα
“παιχνίδια είναι ανοικτά” και όλες οι συμμαχίες δυνατές μεταξύ των “ελίτ”.
Ακόμα και οι συγκρούσεις, και κυρίως αυτές, γίνονται για να ξαναπροσδιορισθούν
οι θέσεις των παραγόντων ανάλογα με την βαρύτητα, δηλαδή τη δύναμη του καθένα.
Οι “εξεγερμένοι” -αλλά αυτή είναι μια ορολογία του “νόμιμου” κυρίαρχου, δηλαδή
της Βενετίας- Κωνσταντίνος Σεβαστός και Θεόδωρος Μελισσηνός, μαζί με τους
συμμάχους τους, κερδίζουν το 1219, εκ μέρους της βενετικής διοίκησης, αφού
έρθουν σε συμφωνίες μετά την εξέγερσή τους, 33 1/3, καβαλλαρίες, δηλαδή
ισάριθμα φέουδα. Αν λάβουμε υπόψη ότι διατηρούν και τις προσωπικές τους
ιδιοκτησίες, το αντίτιμο της συνθήκης είναι εξαιρετικά επικερδές και μάλλον
βγαίνουν ενισχυμένοι από τη σύγκρουσή τους. Αδυναμία της Βενετίας; Θα λέγαμε
περισσότερο ότι η λογική του συμβιβασμού είναι απολύτως συνεπής στο φεουδαλικό
πνεύμα, όπως αυτό χρησιμοποιούταν και για τους εποίκους της ίδιας της
Βενετίας. Δηλαδή, στον φεουδάρχη μεταφέρεται ένα μέρος της απόλυτης κυριαρχίας
του νόμιμου ηγεμόνα πάνω σε γαίες και ανθρώπους που αναλογούν στον πρώτο. Γη
και άνθρωποι και η κυριαρχία πάνω σ’ αυτά τα δύο αλληλένδετα μεταξύ τους
στοιχεία αποτελούν τη δυναμική του φεουδαρχικού συστήματος, που κυρίως
στοχεύει, σ’ όλες τις φάσεις της εφαρμογής του και σ’ όλες τις περιοχές όπου
εφαρμόστηκε, στη συγκράτηση των ανθρώπων μέσα στα όρια της γης εγκατάστασής
των.

Ο Κωνσταντίνος Σεβαστός και ο Θεόδωρος Μελισσηνός αποκτούσαν επίσης το
δικαίωμα να απελευθερώσουν 75 ανθρώπους της επιλογής τους, μετατρέποντας τους
από παροίκους σε “ελεύθερους”. Στο δικαίωμα αυτό δεν έχει επαρκώς σταθεί η
ιστοριογραφία μας, αλλά αξίζει να διερωτηθούμε για λίγο. Τι σήμαινε αυτό το
δικαίωμα του οποίου δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε την συμβολική σημασία που
είχε για τους άρχοντες; Περισσότερη ελευθερία για τον φεουδάρχη; Ισχυρότερη
θέση γι’ αυτόν; Θα απαντούσαμε ότι μάλλον του περιορίζει το δικαίωμα απόλυτης
κυριαρχίας του σε πάνω από 75 ανθρώπους της επιλογής του, δηλαδή της πελατείας
του (Franchamus autem homines septuaginta quinque a Strubulo usque ad
suprascriptum flumen Muselle con suis heredibus et bonis suis omnibus, qui
voluerint dicti Sevasto et Melissino). Άλλωστε την “κρατική” εξουσία των
αρχόντων περιόριζε το δικαίωμα των Βενετών να κυκλοφορούν ελεύθερα. Η κύρια
μάζα των καλλιεργητών παραμένει κάτω από τις γενικές ρυθμίσεις (De facto autem
ceterorum villanorum loci debent esse in providentia nostra et de Sevasto et
Melissino et ipsorum Chiramen et Millipotamum et abbatis Pollon, et de Sevato
duobus nostris militibus). Άνθρωποι δηλαδή δεμένοι στην εξουσία του άρχοντά
τους και της γης του, χωρίς δικαίωμα για τον πρώτο να τους απελευθερώσει.

Στην ίδια συνθήκη προσδιορίζονται και οι ρυθμίσεις που αφορούν τις υποχρεώσεις
και τα δικαιώματα (σε θέματα εγκατάστασης, γάμου κ.ά.) των παροίκων, αυτής της
μάζας των δεμένων με τη γη προσώπων, αλλά περιορίζονται και οι δικαιοδοσίες
των αρχόντων, ειδικά σε θέματα δικαιοσύνης. Μια γενική αμνηστία για τις
εχθροπραξίες μεταξύ των δύο εθνικών ομάδων, Γραικών και Λατίνων, αναγνώριση
της μοναστικής και προνομιούχου ελίτ και ιδού η σύνθεση της νέας πολιτικής: το
αρχοντικό σύστημα των Ρωμαίων εντάσσεται στο φεουδαλικό σύστημα των Βενετών. Ο
εξεγερμένοι άρχοντες μετατρέπονται σε ιππότες (sicut milites latini), δεμένοι
μάλιστα κατά τον φεουδαλικό όρκο με τον ηγεμόνα τους.

Μερικές από τις υποχρεώσεις του υποτελούς κατά το συμβόλαιο του όρκου
πίστεως του Αλέξιου Καλλέργη στους Βενετούς.

3 Απριλίου

Σοι γουν ομώσας πιστότητα τω αυθέντι ημών τω δουκί της Βενετίας ημών και
τοις διαδόχοις ημών αιωνίως και να ήσε υπήκωος τοις ορισμοίς του
αναγεγραμμένου αυθέντου ημών του δουξ τοις ημετέροις και τοις διαδόχοις ημών
και τοις φίλοις της Βενετίας ως φίλον έχειν και τους εχθρούς ως εχθρούς και
εάν τι το ων εναντίον της τιμής του αυθέντου ημών του δουξ ημών και των
ημετέρων διαδόχων και καλής καταστάσεως ταύτης της νήσου Κρήτης, μάθης
ή εις πραττόμενον εγνωρίσεις χορίς αναμονής να δώσεις έργον μετά τέλους εξ
οχλούντα και εμποδίζωντα τούτω κατά δύναμήν σου και το γοργότερον το
υπορείς [: “μπορείς” ] εκείνω ημίν και τοις διαδόχοις ημών
γνωστόν ποιήσεις.

Εκδ. Κ. Δ. Μέρτζιου, “Η συνθήκη Ενετών-Καλλέργη και οι
συνοδεύοντες αυτήν κατάλογοι”, Κρητικά Χρονικά, 3 (1949) σελ. 273-274.

Ο υποτελής κατά τον φεουδαλικό όρκο οφείλει στον “Κύριό” του αμοιβαιότητα
ως προς τους κοινούς εχθρούς και φίλους. Αυτό περιλαμβάνει και τις πληροφορίες
που θα μπορούσαν να έχουν συνέπειες για το “Κράτος” του ηγεμόνα.

Ο Νίκος Καραπιδάκης είναι Αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας στο Ιόνιο
Πανεπιστήμιο, τ. διευθυντής των Γενικών Αρχείων του Κράτους