Η παγκόσμια οικονομία αγωνιά για τα ιαπωνικά επιτόκια

Οι υπουργοί Οικονομικών των επτά ισχυρότερων βιομηχανικών κρατών του πλανήτη προσπαθούν να προλάβουν τον εκτροχιασμό της παγκόσμιας οικονομίας

Όταν το περασμένο Σάββατο οι υπουργοί Οικονομικών της ομάδας των επτά ισχυρών
βιομηχανικών κρατών (G7) συναντήθηκαν στην ιαπωνική πόλη Φουκουόκα,
διαπίστωσαν ότι η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε πολύ καλή κατάσταση. Στις
περισσότερες συναντήσεις των επτά ισχυρών ­ από την πρώτη που πραγματοποιήθηκε
το 1975 στο Ραμπουγιέ ­ κυριάρχησαν οι αντιπαραθέσεις. Όχι, όμως, στην
τελευταία, όπου σχεδόν ομόφωνα οι επτά ισχυροί συμφώνησαν ότι η παγκόσμια
οικονομία έχει σταθεροποιηθεί και κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση.

Συνήθως, σε εποχές όπως αυτή, οι οικονομικοί αναλυτές προειδοποιούν για
κινδύνους. Έχοντας, όμως, τις τελευταίες τέσσερις εβδομάδες μελετήσει ένα
βιβλίο για τους μακροπρόθεσμους οικονομικούς και πολιτικούς κύκλους, τείνω να
συμφωνήσω με τις αισιόδοξες διαπιστώσεις των επτά ισχυρών. Η αίσθησή μου είναι
ότι ο παρών μακρύς κύκλος οικονομικής ανάπτυξης ξεκίνησε στην Αμερική στα τέλη
της δεκαετίας του ’80, στη Βρετανία στις αρχές της δεκαετίας του ’90 και στην
Ευρώπη τα τελευταία χρόνια.

‘Όπως οι μεγάλοι οικονομικοί κύκλοι των δεκαετιών του ’50 και του ’60, αυτή η
πορεία ανάπτυξης κατά πάσα πιθανότητα θα διαρκέσει για πολλά χρόνια ακόμη πριν
δημιουργήσει επικίνδυνες ανισορροπίες.

Οι περισσότερες από τις ανεπτυγμένες οικονομίες του πλανήτη βρίσκονται προς το
παρόν σε πολύ καλή κατάσταση, με μια σημαντική εξαίρεση. Την ιαπωνική
οικονομία η οποία αποτελεί το μαύρο πρόβατο της ομάδας G7.

Η ιαπωνική ήταν, φυσικά, η οικονομία με τις χειρότερες επιδόσεις κατά τη
διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας. Όχι μόνο οι μέσοι ετήσιοι ρυθμοί ανάπτυξης
της ιαπωνικής οικονομίας από το 1991 μέχρι το 1999 ήταν 1,2% ­ με διαφορά οι
χαμηλότεροι μεταξύ των χωρών των G7 ­ αλλά και οι πολιτικές των διαδοχικών
υπουργών Οικονομικών και κεντρικών τραπεζιτών ήταν ανεπαρκείς και αντιφατικές.
Μετά την οικονομική ύφεση της περιόδου 1990-92, στην οποία η νομισματική
πολιτική ήταν απευθείας δανεισμένη από τη μεγάλη οικονομική κρίση της
δεκαετίας του ’30, οι ιαπωνικές οικονομικές αρχές έπνιξαν μια ελπιδοφόρα
ανάκαμψη της οικονομίας την περίοδο 1996-97 επιβάλλοντας τη μεγαλύτερη αύξηση
της φορολογίας στην ιστορία τους.

Η αντίδραση

Η αντίδραση στην επερχόμενη καταστροφή ήταν ­ για μια φορά ­ λογική. Η
ιαπωνική κυβέρνηση επέτρεψε στο έλλειμμα του προϋπολογισμού της να τιναχθεί
στα ύψη, εγκαταλείποντας τις προηγούμενες προσπάθειές της για την αύξηση της
φορολογίας και τη μείωση των κρατικών δαπανών. Η Κεντρική Τράπεζα μείωσε τα
επιτόκιά της στο μηδέν και τα διατήρησε σε αυτό το επίπεδο για περισσότερο από
έναν χρόνο. Τα οφέλη από αυτές τις πολιτικές άρχισαν να εμφανίζονται στις
αρχές του περασμένου χρόνου, αλλά εξανεμίστηκαν γρήγορα λόγω της ανατίμησης
του γιεν, την οποία η κυβέρνηση προσπάθησε να ελέγξει εφαρμόζοντας τη
στρατηγική δυναμικών παρεμβάσεων στην αγορά συναλλάγματος.

Τώρα ένα νέο κεφάλαιο είναι έτοιμο να προστεθεί σε αυτό το χρονικό των
καταστροφών. Η Τράπεζα της Ιαπωνίας έχει επιτρέψει να γίνει γνωστό ότι πολύ
σύντομα θα εγκαταλείψει τη νομισματική πολιτική «των μηδενικών επιτοκίων».
Σύμφωνα με τη Medley Global Advisers, τον οίκο οικονομικών μελετών που εδρεύει
στη Νέα Υόρκη και παρακολουθεί στενά τα τεκταινόμενα στην ιαπωνική οικονομία,
η σχετική απόφαση είναι πολύ πιθανό να ληφθεί ακόμη και μεθαύριο στην
προγραμματισμένη συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου της Κεντρικής Ιαπωνικής
Τράπεζας.

Στα χαρτιά μια αύξηση των ιαπωνικών επιτοκίων από το μηδέν στο επίσης μηδαμινό
0,25% μπορεί να μη δείχνει τόσο επικίνδυνη. Πράγματι, πολλοί οικονομολόγοι
πιστεύουν ότι πρόκειται για μια απόφαση με καθαρά συμβολική σημασία. Ωστόσο,
οι υπουργοί Οικονομικών των επτά ισχυρότερων βιομηχανικών κρατών που
συναντήθηκαν στη Φουκουόκα, φαίνεται ότι γνωρίζουν καλύτερα από αυτούς.

Οι κίνδυνοι

Ακόμη και μια μικρή αύξηση των ιαπωνικών επιτοκίων μέσα στις επόμενες
εβδομάδες είναι εξαιρετικά επικίνδυνη για τρεις λόγους. Πρώτον, θα
δημιουργήσει πρόσθετα βάρη στους Ιάπωνες καταναλωτές, επιχειρήσεις και
επενδυτές που, ήδη, αντιμετωπίζουν υψηλά πραγματικά επιτόκια, αφού ο ιαπωνικός
πληθωρισμός, όπως μετράται από τον αποπληθωριστή Ακαθάριστου Εγχώριου
Προϊόντος, τρέχει ακόμη με ρυθμό μείον 2%.

Δεύτερον, η κίνηση από τα μηδενικά στα θετικά επιτόκια θα ανοίξει εκ νέου έναν
έντονο διάλογο μεταξύ των κεντρικών τραπεζιτών και των πολιτικών της Ιαπωνίας
για τον υπέρογκο δανεισμό στον οποίο προχωρεί η κυβέρνηση, προκειμένου να
σταθεροποιήσει την οικονομία μέσω της αύξησης των δαπανών. Όσο τα επιτόκια
διατηρούνται στο μηδέν, η ιαπωνική κυβέρνηση μπορεί να πουλά σχεδόν χωρίς όριο
τα ομόλογά της, χωρίς να ανησυχεί για το μακροπρόθεσμο κόστος χρηματοδότησης
του υπέρογκου χρέους της.

Με τα επιτόκια, όμως, να αυξάνονται θα αυξηθούν οι πιέσεις προς την κυβέρνηση
για να μετριάσει το δανεισμό της ­ και αυτό είναι η πρόθεση της Κεντρικής
Τράπεζας. Το αποτέλεσμα θα είναι και πάλι μια αύξηση της φορολογίας, όπως
ακριβώς έγινε το 1997, όπως και η σκλήρυνση της νομισματικής πολιτικής.

Τρίτον, η εγκατάλειψη των μηδενικών επιτοκίων θα ανοίξουν και πάλι μια παλιά
διαμάχη μεταξύ της Ιαπωνίας και της ομάδας των G7 σχετικά με τη χρήση της
συναλλαγματικής παρέμβασης, για να προληφθεί μια επικίνδυνη για την οικονομία
διολίσθηση του ιαπωνικού νομίσματος. Όσο τα ιαπωνικά επιτόκια διατηρούνται στο
μηδέν, η Κεντρική Τράπεζα της Ιαπωνίας μπορεί να πουλά γιεν και να αγοράζει
δολάρια και ευρώ χωρίς όριο, τυπώνοντας όσα γιεν είναι διατεθειμένη να
απορροφήσει η αγορά. Όταν, όμως, η νομισματική πολιτική θα στραφεί στα θετικά
επιτόκια, ακόμη και στο 0,25%, οι απεριόριστες παρεμβάσεις στις αγορές
συναλλάγματος δεν θα είναι πλέον δυνατές. Αν συνεχίσει να πουλά γιεν και να
αγοράζει ευρώ και δολάρια, τα επιτόκια θα πέσουν κάτω από το επίπεδο-στόχο της
Τράπεζας και η νομισματική πολιτική θα αλλάξει ντε φάκτο κατεύθυνση.

Όταν οι αγορές αντιληφθούν ότι τα χέρια της Κεντρικής Τράπεζας είναι δεμένα
από την εγχώρια νομισματική της πολιτική, η Ιαπωνία θα γίνει και πάλι ανίσχυρη
να προλάβει την ανατίμηση του γιεν και ειδικότερα αν οι ιαπωνικοί επενδυτικοί
οίκοι πανικοβληθούν (όπως έχουν κάνει πολλές φορές στο παρελθόν) και αρχίσουν
να ρίχνουν στην αγορά συναλλάγματος τις μεγάλες ποσότητες δολαρίων και ευρώ
που διαθέτουν.

Η επόμενη ημέρα της ιαπωνικής οικονομίας θα είναι υψηλότερα επιτόκια,
υψηλότεροι φόροι και ακριβό γιεν. Για την παγκόσμια οικονομία η εξέλιξη αυτή
μπορεί να μην είναι καταστροφική, αλλά δεν είναι και ευπρόσδεκτη.

Αν, ωστόσο, οι Ιάπωνες προχωρήσουν στη ρευστοποίηση των συναλλαγματικών
διαθεσίμων, το αποτέλεσμα θα είναι η κατάρρευση του ευρώ, αναγκάζοντας την
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα να προχωρήσει στην αύξηση των επιτοκίων. Αυτό με τη
σειρά του θα επιβραδύνει την ευρωπαϊκή οικονομία σε μια περίοδο που η
αμερικανική οικονομία έχει αρχίσει να προσγειώνεται.

Το αποτέλεσμα θα μπορούσε να είναι η συνολική επιβράδυνση της παγκόσμιας
οικονομίας ­ ή πιθανόν κάτι ακόμη χειρότερο. Αυτό που οι υπουργοί Οικονομικών
των επτά ισχυρών προσπαθούν να προλάβουν και να αποτρέψουν τα τελευταία 25
χρόνια. Μια οικονομική κρίση. Θα κάνουν το λάθος οι Ιάπωνες την ερχόμενη
Δευτέρα;

* Ο Anatole Kaletsky είναι οικονομικός αναλυτής της βρετανικής εφημερίδας
«ΤΗΕ TIMES»