Η Ευρώπη στο μεγάλο σταυροδρόμι

1 Δύο πραγματικότητες συγκροτούν το μεγάλο σταυροδρόμι που βρίσκεται
σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση:

α) Οι ευρωπαϊκοί θεσμοί που κουβάλησαν στους ώμους τους την Ευρώπη των έξι,
των δέκα, των δώδεκα και των δεκαπέντε δεν αντέχουν τη διευρυνόμενη Ευρώπη των
είκοσι και των είκοσι επτά.

β) Η μεγάλη διεύρυνση με τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης θα εμπλουτίσει
βέβαια πολιτισμικά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ταυτοχρόνως, όμως, θα μειώσει την
επιτευχθείσα ως σήμερα σχετικά οικονομική και πολιτική ομοιογένεια της Ευρώπης
των δεκαπέντε και, για μια ορισμένη ­ άγνωστο πόση ­ περίοδο, τα νέα μέλη ­
πλην της Κύπρου ­ θα έχουν βραδύτερους ρυθμούς εξέλιξης από τα παλαιά μέλη.

2 Οι δύο αυτές πραγματικότητες ­ η δεύτερη συνήθως αποσιωπάται! ­
αξιώνουν ριζικές θεσμικές αναπροσαρμογές. Χωρίς αυτές, η Ευρωπαϊκή Ένωση είτε
θα ακινητοποιηθεί είτε ­ φοβούμαι ­ θα κινδυνεύσει να διασπασθεί.

3 Παράλληλα με τη Διακυβερνητική Διάσκεψη του 2000, που μπήκε την 1η
Ιουλίου στη δεύτερη φάση της, υπό γαλλική προεδρία, συντελείται, σε επίπεδο
κορυφής, και μια άτυπη, αλλά ιστορική, συζήτηση για το θεσμικό μέλλον της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, εν όψει ­ για να μην πω υπό τον φόβο ­ της διεύρυνσης.
Εννοώ τις τοποθετήσεις των Ficher, Chirac, Schauble, Chevenement, Vedrine,
κ.ά.).

4 Πέντε έννοιες επικρατούν σε όλες τις συζητήσεις για το μεγάλο
σταυροδρόμι που βρίσκεται σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση: «αποτελεσματικότητα των
θεσμών», «ενισχυμένη συνεργασία», «πυρήνας των Ευρωπαίων μπροστάρηδων»,
«ομοσπονδιακό κράτος» και «Σύνταγμα της Ευρώπης».

5 Η αποτελεσματικότητα των ευρωπαϊκών θεσμών δεν είναι λάστιχο που το
τεντώνεις όσο κάθε φορά χρειάζεται. Φθάνει ως εκεί που να μη θίγει τους
σύνθετους μηχανισμούς νομιμοποίησης της ενωσιακής εξουσίας. Έτσι, π.χ.:

α) Ο προτεινόμενος περιορισμός της νομοθετικής συναπόφασης του Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου «επιταχύνει» ασφαλώς τις διαδικασίες (αποτελεσματικότητα), αλλά
αποδημοκρατικοποιεί την Ευρωπαϊκή Ένωση.

β) Η πρόβλεψη λιγότερων επιτρόπων από όσα τα εκάστοτε κράτη-μέλη, ίσως,
αποφέρει αποτελεσματικότερη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μειώνει όμως
την αποδοχή του θεσμού στα κράτη που δεν θα έχουν επίτροπο.

6 Ο θεσμός της «ενισχυμένης συνεργασίας» (θεσμική κατοχύρωση της
Ευρώπης των δύο ή περισσοτέρων «ταχυτήτων») εφαρμόσθηκε ήδη στην ΟΝΕ και στο
Schengen, αλλά τελεί σήμερα (Συνθήκη του Άμστερνταμ) ουσιαστικά υπό τον όρο
της ομοφωνίας. Η σχεδιαζόμενη διεύρυνση καθιστά αναπόφευκτη την αποδέσμευση
του θεσμού από την αρχή της ομοφωνίας. Χρειάζεται όμως ιδιαίτερη προσοχή στο
σημείο αυτό. Ειδικότερα:

α) Οι περισσότερες «ταχύτητες» να μην οδηγήσουν σε «περισσότερες ευρωπαϊκές
ενώσεις». Ο όρος της θεσμικής ενότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να
διασφαλισθεί απόλυτα.

β) Η απόφαση για το επιτρεπτό του σχηματισμού μιας «ομάδας ενισχυμένης
συνεργασίας» πρέπει να εξαρτάται από τη σύμφωνη γνώμη του Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου και της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και η λειτουργία της να ελέγχεται
μόνιμα και αυστηρά από τα δύο αυτά όργανα.

γ) Το πεδίο δράσης της «ομάδας ενισχυμένης συνεργασίας» να μην επιτρέπεται να
είναι τέτοιο που να αποκλείει εκ των προτέρων και διά παντός τη μελλοντική
συμμετοχή και των άλλων κρατών-μελών.

7 Με την είσοδο των νέων μελών, ο πυρήνας των δώδεκα κρατών-μελών του
ευρώ, ίσως και των δεκαπέντε, θα κάνουν ασφαλώς χρήση της «ενισχυμένης
συνεργασίας». Εδώ, νομίζω ότι θα έπρεπε να προσεχθεί το εξής:

α) Τίθεται το ερώτημα: γιατί τόσα χρόνια κοροϊδεύουμε τα υποψήφια κράτη περί
«δήθεν» ισότιμης συμμετοχής τους στην Ε.Ε.; Τώρα, ανακαλύψαμε πως η είσοδος
δέκα νέων κρατών είναι εξαιρετικά σύνθετο πρόβλημα;

β) Η Γερμανία και η Γαλλία διαφωνούν ριζικά στο πόσους (και ποιους!) θα
περιλαμβάνει ο πυρήνας των μπροστάρηδων!

γ) Αν βρεθούμε τελικά στην «ενισχυμένη συνεργασία των μπροστάρηδων» ­ που
είναι και το πιο πιθανό ­ δεν θα πρέπει να υποθέσουμε πως τα πεδία έντασης,
που πάντοτε υπήρξαν και υπάρχουν μεταξύ των σημερινών μελών της Ευρωπαϊκής
Ένωσης, ως εκ θαύματος θα εξαφανισθούν. Η ένταση μεταξύ μεγάλων και μικρών,
Βορρά και Νότου, «φεντεραλιστών» και «ευρωσκεπτικιστών», κ.ο.κ., θα
συνεχισθεί, ίσως, με άλλους όρους. Άλλωστε, θα ήταν ιστορικά πρωτόγνωρο να μη
συνεχισθεί. Οι βαθιές αντιθέσεις συμφερόντων (εθνικών, οικονομικών,
κοινωνικών, πολιτικών) δεν αναιρούνται διά… Συνθήκης! Πρέπει γι’ αυτό να
αναζητήσουμε τις συμμαχίες μας και στον πυρήνα των «μπροστάρηδων», αν είμαστε
μέσα. Οι αγώνες μας λοιπόν δεν τελειώνουν εκεί. Εκεί ξαναρχίζουν, μέσα σε νέο
πλαίσιο.

8 Τα περί «ομοσπονδιακού κράτους της Ευρώπης» είναι, το ολιγότερον,
πρόωρα και πάντως χρησιμοποιούν, κατά τρόπον ανεπίτρεπτο, έννοιες που γέννησε
η θεωρία και η πρακτική του κράτους για να αξιολογήσουν το ετεροειδές και
πρωτόγνωρο θεσμικό οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ευρωπαϊκή αυτή Ένωση,
όπως παρουσιάζεται σήμερα η ιστορική της πραγματικότητα, έχει δύο
νομιμοποιητικές βάσεις. Τους λαούς και τα κράτη. Μεταφραζόμενα τα περί
«ομοσπονδιακού κράτους» στη γλώσσα του απλού ανθρώπου, σημαίνει: τι Ελλάδα, τι
Καλιφόρνια, τι καντόνι της Γενεύης. Είναι όμως οι λαοί της Ευρώπης έτοιμοι για
κάτι τέτοιο; Θα μου πείτε, ίσως, πως αυτό καμία σημασία δεν έχει, αφού η κοινή
γνώμη διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τα ΜΜΕ. Αλλά, ως ένα σημείο: η εθνική
κυριαρχία δεν προσφέρεται ούτε ως ταμπού για τους αντιευρωπαϊστές και
ευρωσκεπτικιστές ούτε όμως και ως σύμβολο αναχρονιστικής σκέψης για την
επιχειρηματολογία των ακραίων φεντεραλιστών.

9 Εν τω μεταξύ, έχει αρχίσει και η συζήτηση για ένα Σύνταγμα της
Ευρώπης. Ο καθένας, βέβαια, κάτι διαφορετικό εννοεί θέτοντας το θέμα. Πιστεύω
πως η συζήτηση αυτή πρέπει να γίνει όταν καταλήξουμε σε ένα νέο θεσμικό σχήμα.
Φθάνει να συμφωνήσουμε ότι με το Σύνταγμα της Ευρώπης δεν αναιρούνται τα
εθνικά Συντάγματα και ότι αποτελεί, ως θεσμικό είδος, κάτι το διαφορετικό από
αυτά.

10 Η Ελλάδα απέδειξε στο δράμα του πο0λέμου κατά της Σερβίας πως
μπορεί, με τον δικό της λόγο και τη δική της στάση, και τα συμφέροντά της να
διασφαλίσει και, ταυτοχρόνως, να βρεθεί πιο κοντά από όλους σε αυτό που λέμε
«δίκιο». Το σταυροδρόμι, στο οποίο βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι
εξαιρετικά σύνθετο. Η Ελλάδα, στη Διακυβερνητική, τόσο σε υπουργικό επίπεδο
όσο και σε επίπεδο εθνικών αντιπροσωπειών, παίζει ρόλο σεβαστό, δημιουργικό
και εποικοδομητικό. Μετά τη Διακυβερνητική, έρχονται όμως ακόμη πιο δύσκολα.
Και σε αυτά, είμαι βέβαιος, θα παρέμβει και πάλι η χώρα μας με τη σύνεση και
την τόλμη που επιδεικνύει η πολιτική ηγεσία της ενώπιον του ελληνικού λαού.

11 Την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν τη στηρίζουν όσοι προτείνουν υπερβολές,
όσοι δηλαδή προτείνουν οι θεσμοί να εξελίσσονται, είτε ταχύτερα είτε
βραδύτερα, από ό,τι η κοινή συνείδηση που τους στηρίζει. Αντιθέτως, την βλάπτουν.

Ο Δημ. Θ. Τσάτσος είναι Εκπροσώπου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη
Διακυβερνητική Διάσκεψη του 2000.