ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μητροπολιτική διακυβέρνηση

Η υπάρχουσα διάρθρωση της διοίκησης και αυτοδιοίκησης στα μεγάλα αστικά
κέντρα της χώρας, ιδιαίτερα στις δύο μητροπόλεις Αθήνα και Θεσσαλονίκη,
χαρακτηρίζεται από μία σειρά προβλημάτων και δυσλειτουργιών τα οποία έχουν
συνειδητοποιηθεί από πολλούς ερευνητές, πολιτικούς και στελέχη της διοίκησης
και της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Αναφέρουμε ενδεικτικά το έλλειμμα στρατηγικού σχεδιασμού και ολοκληρωμένης
πολιτικής για το σύνολο του μητροπολιτικού χώρου, την αποσπασματική
αντιμετώπιση επιμέρους προβλημάτων, το έλλειμμα συντονισμού τομεακών δράσεων,
τη χαμηλή ποιότητα παροχής υπηρεσιών και την παντελή απουσία συμμετοχικών
διαδικασιών. Η πολυπλοκότητα και η όξυνση των προβλημάτων εντείνεται από ένα
πολυδαίδαλο και αναποτελεσματικό σύστημα διοίκησης και αυτοδιοίκησης, με
επικαλύψεις, συγκρούσεις και κενά αρμοδιοτήτων. Ειδικά στην πρωτεύουσα
συνυπάρχουν ταυτόχρονα δομές Περιφερειακής Διοίκησης, Νομαρχιακής
Αυτοδιοίκησης (4 Νομαρχιακές Αυτοδιοικήσεις και μία Διευρυμένη), περισσότεροι
από 90 ΟΤΑ και Κοινότητες, καθώς και πληθώρα κεντρικών υπηρεσιών υπουργείων
και οργανισμών με τομεακές αρμοδιότητες (π.χ. ύδρευση, συγκοινωνίες, κ.ά.) ενώ
απουσιάζει ένα κατάλληλο διοικητικό-οργανωτικό σύστημα θεσμών με σφαιρική
ευθύνη και αρμοδιότητες μητροπολιτικής εμβέλειας.

Στην Ελλάδα, η συζήτηση για τη δημιουργία νέων θεσμών μητροπολιτικής διοίκησης
και αυτοδιοίκησης άρχισε εδώ και μία δεκαετία περίπου, χωρίς ωστόσο ποτέ να
έχει προχωρήσει κάποια πολιτική σε επίπεδο υλοποίησης. Αντίθετα, σε όλο τον
υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο, έχουν δοκιμαστεί εδώ και πολλές δεκαετίες διάφορες
μορφές διοικητικής αναδιάρθρωσης των μητροπολιτικών κέντρων, είτε με τη μορφή
της μητροπολιτικής αυτοδιοίκησης (μητροπολιτικός ΟΤΑ) είτε με τη μορφή των
μητροπολιτικών συνδέσμων είτε, τέλος, με άλλες μορφές συνεργασίας. Στη
Γερμανία προωθήθηκε τόσο η μορφή των μητροπολιτικών συνδέσμων (π.χ.
μητροπολιτική περιοχή του Ρουφ), χωρίς όμως να έχει τα αναμενόμενα
αποτελέσματα, όσο και η επιτυχημένη μορφή των μητροπολιτικών δήμων με
ενισχυμένα Διαμερίσματα (π.χ. Βερολίνο, Αμβούργο, Βρέμη).

Στην Ιταλία, το επιδιωκόμενο σύστημα διοίκησης μητροπολιτικών περιοχών
υποχρεώνει σε αναδιάταξη τους μεγάλους και μικρότερους δήμους-δορυφόρους στα
όρια των επαρχιών, ενώ στη «μητροπολιτική πόλη» ανατίθενται όλες οι
στρατηγικές αρμοδιότητες για την εξυπηρέτηση του συνόλου των αναγκών της
περιοχής, π.χ. συγκοινωνίες, μεταφορές, χωροταξία και σχεδιασμός, προστασία
του περιβάλλοντος, αξιοποίηση υδάτινων πόρων, υπηρεσίες υγείας, εκπαίδευσης
και επαγγελματικής κατάρτισης κ.ά. Αντίστοιχα, στην Ολλανδία, η
μεταρρυθμιστική προσπάθεια εστιάζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα, με διεύρυνση
των αρμοδιοτήτων της Τοπικής Αυτοδιοίκησης β’ βαθμού. Στην Αγγλία, τέλος, με
την επάνοδο των Εργατικών στην εξουσία μετά το 1977, προωθείται μια σημαντική
μεταρρύθμιση για τη συγκρότηση της μητροπολιτικής αυτοδιοίκησης στην ευρύτερη
περιοχή του Λονδίνου.

Οι προσπάθειες αυτές ορισμένες φορές δεν ολοκληρώθηκαν ή εφαρμόστηκαν για
μικρό χρονικό διάστημα. Η αποτυχία αποδόθηκε σε δύο σημαντικούς παράγοντες:
πρώτον, όταν οι μεταρρυθμίσεις παρέμειναν μόνο στο διοικητικό επίπεδο και δεν
συνδυάστηκαν με την εξασφάλιση των οικονομικών προϋποθέσεων ανάπτυξης των
μητροπόλεων στο νέο διεθνές ανταγωνιστικό περιβάλλον. Δεύτερον, όταν οι
προσπάθειες δεν έδωσαν προτεραιότητα στην παράλληλη ενεργοποίηση των
διαδικασιών συμμετοχής όλων των κοινωνικών εταίρων και δεν εξασφάλισαν
αποτελεσματικότερες μορφές συνεργασίας και συναίνεσης του δημόσιου, ιδιωτικού
τομέα και των μη κυβερνητικών οργανώσεων. Η αναζήτηση νέων μορφών
διακυβέρνησης στα μητροπολιτικά κέντρα της χώρας οφείλει να λάβει υπόψη της
την ευρωπαϊκή εμπειρία και να απαντήσει ταυτόχρονα στα εξής ερωτήματα:

α. Ποιο θα πρέπει να είναι το περιεχόμενο του μητροπολιτικού επιπέδου
διακυβέρνησης όσον αφορά τις πολιτικές, τις αρμοδιότητες και τους πόρους και
πώς αποσαφηνίζονται τα γεωγραφικά όρια ευθύνης των νέων επιπέδων διοίκησης και
αυτοδιοίκησης;

β. Σε ποιο βαθμό συμβάλλουν οι προσφερόμενες εναλλακτικές δυνατότητες
αναδιάρθρωσης της μητροπολιτικής (αυτο)διοίκησης στη νέα αναπτυξιακή δυναμική
και στην οικονομική βιωσιμότητα της μητρόπολης στο νέο εντεινόμενο
ανταγωνιστικό περιβάλλον;

γ. Πώς εξασφαλίζεται η νομιμοποίηση των νέων θεσμών μητροπολιτικής εμβέλειας
με διαδικασίες δημοκρατικού διαλόγου και συμμετοχής όλων των εμπλεκόμενων
φορέων;

Η αναγκαιότητα να ξανανοίξει ο επιστημονικός και πολιτικός διάλογος είναι επιβεβλημένη.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.