Έξι χρόνια θυσιών για το μεγάλο «ναι»

Στον βωμό της ΟΝΕ θυσιάσθηκαν τα τελευταία αυτά χρόνια μισθολογικές αυξήσεις,
άλλαξαν πολιτικοί προσανατολισμοί, ιδιωτικοποιήθηκαν επιχειρήσεις,
καταργήθηκαν κρατικά μονοπώλια και έπεται συνέχεια. Αλλά ο στόχος αποδείχθηκε
σημαντικότερος από τις θυσίες αυτές και ­ ευτυχώς ­ αποδείχθηκε, επίσης, και
εφικτός.

Στην πραγματικότητα, η Ελλάδα φλέρταρε με την ιδέα της ένταξης στη ζώνη του
ευρώ από την πρώτη στιγμή, δηλαδή από την υιοθέτηση της Συνθήκης του
Μάαστριχτ, τον Δεκέμβριο του 1991. Αλλά τότε, η επιθυμία της αυτή φάνταζε
εξωπραγματική. Άλλωστε, και η πρώτη προσπάθεια που έκανε για να δείξει ότι το
εννοεί, καταθέτοντας πρόγραμμα σύγκλισης το 1993, απέτυχε παταγωδώς. Το
πρόγραμμα έπεσε εντελώς έξω σε όλα του τα μεγέθη και χρειάσθηκε να αναθεωρηθεί
έναν χρόνο μετά.

Το πρόγραμμα σύγκλισης

Το πρόγραμμα σύγκλισης 1994-99 είναι αυτό που ουσιαστικά μάς έβαλε στην ΟΝΕ,
παρ’ ότι το ίδιο δεν προέβλεπε κάτι τέτοιο ούτε κατά την καταληκτική του
χρονιά, το 1999. Μάλιστα, αυτό το σημείο ακριβώς ήταν που επικρίθηκε από την
αντιπολίτευση και κυρίως τη Νέα Δημοκρατία. Το γεγονός, δηλαδή, ότι η Ελλάδα
δεν έθεσε ως στόχο της να ενταχθεί στην ΟΝΕ το 1999, μαζί με το πρώτο κύμα των
χωρών, αλλά αργότερα.

Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ δικαιολόγησε αυτήν την επιλογή, επικαλούμενη την πολύ
χαμηλή βάση από την οποία ξεκινούσε η όλη προσπάθεια. Με τον πληθωρισμό, το
1994, στο 10,8%, το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης στο 13,2% του ΑΕΠ, το
δημόσιο χρέος στο 112,1% του ΑΕΠ και το βραχυπρόθεσμο επιτόκιο στο 18,5%, η
απόσταση που έπρεπε να διανυθεί ήταν τεράστια. Για να καλυφθεί μέσα σε 4 μόλις
χρόνια, ώστε να υποβάλει η Ελλάδα την αίτησή της το 1998 και να ενταχθεί το
1999, μαζί με το πρώτο «κύμα» των χωρών, θα έπρεπε να ακολουθηθεί μια πολύ
σκληρή πολιτική. Η κυβέρνηση προτίμησε να μην πιέσει πολύ τα πράγματα και να
καθυστερήσει κατά δύο χρόνια. Να υποβάλει, δηλαδή, την αίτησή της το 2000 και
να ενταχθεί η Ελλάδα στη ζώνη του ευρώ το 2001.

Οι κρίσεις στην Ευρώπη

Την ώρα που η Ελλάδα προσπαθούσε να διαμορφώσει ένα αξιόπιστο πρόγραμμα, το
οποίο θα την έβαζε στην ΟΝΕ και με τον τρόπο αυτό στην πρώτη ταχύτητα των
ευρωπαϊκών κρατών, η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ευρωπαϊκό νομισματικό σύστημα
περνούσαν μια από τις σημαντικότερες κρίσεις της ιστορίας τους.

Αμέσως μετά την υιοθέτηση της Συνθήκης του Μάαστριχτ, οι λαοί της Ευρώπης και
ειδικά ορισμένοι από αυτούς εξέφρασαν έντονη δυσφορία για το περιεχόμενο της
Συνθήκης. Στα σχετικά δημοψηφίσματα, πέρασαν δύσκολες ώρες ακόμη και
κυβερνήσεις χωρών με έντονο ευρωπαϊκό προσανατολισμό, όπως η Γαλλία.

Την ίδια ώρα, έτριζαν τα θεμέλια του Μηχανισμού Συναλλαγματικών Ισοτιμιών, που
συνέδεε τα νομίσματα των ευρωπαϊκών κρατών με σταθερές, περίπου, ισοτιμίες
μεταξύ τους (περιθώριο διακύμανσης 2,25%). Τον Σεπτέμβριο του 1992, η ιταλική
λιρέτα και η βρετανική στερλίνα εγκατέλειψαν τον Μηχανισμό, μη αντέχοντας τις
πιέσεις των κερδοσκόπων, που εξαπολύθηκαν με αφορμή την αμφισβήτηση της
Συνθήκης.

Τα επόμενα θύματα, τον Μάιο του 1993, ήταν η πεσέτα και το εσκούδο, που
υποχρεώθηκαν σε υποτίμηση. Αλλά η Ευρωπαϊκή Ένωση μπόρεσε, τελικά, να δώσει
ικανοποιητική απάντηση στις πιέσεις αυτές, διευρύνοντας, το καλοκαίρι του
1993, τα περιθώρια διακύμανσης του Μηχανισμού στο συν-πλην 15%. Με αυτό το
ευρύ περιθώριο διακύμανσης, δύσκολα θα μπορούσαν οι κερδοσκόποι να επιτύχουν
τον σκοπό τους.

Πράγματι, η συνέχεια έδειξε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν πλέον έτοιμη να
πραγματοποιήσει το επόμενο μεγάλο βήμα της, την έναρξη του τρίτου σταδίου της
ΟΝΕ. Όχι ότι δεν υπήρξαν και άλλες αναταράξεις. Η πεσέτα και το εσκούδο
χρειάσθηκε να υποτιμηθούν άλλη μια φορά, το 1995. Τα καλοκαίρια του 1997 και
του 1998 ήταν ιδιαιτέρως θερμά, εξαιτίας των κρίσεων στην Ασία και τη Ρωσία.
Όμως, η Ευρώπη άντεξε και η Ελλάδα άντεξε επίσης, συμπεριφερόμενη με τρόπο που
έκανε σαφές ότι ήταν αποφασισμένη να ακολουθήσει στον δρόμο της ΟΝΕ.

Η αντίστροφη μέτρηση

Ο χρόνος για την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ άρχισε να μετράει αντίστροφα στις
14 Μαρτίου του 1998, όταν αποφασίσθηκε η ένταξη της δραχμής στον Μηχανισμό
Συναλλαγματικών Ισοτιμιών, ταυτόχρονα με την υποτίμηση του εθνικού νομίσματος.

Με την ένταξη της δραχμής στον ΜΣΙ, ξεπεράσθηκε το τελευταίο εμπόδιο για τη
συμμετοχή στην ΟΝΕ, αφού το Μάαστριχτ ορίζει ότι απαιτείται διετής παρουσία
στον Μηχανισμό αυτόν, ως τεκμήριο συναλλαγματικής σταθερότητας, προκειμένου να
δικαιούται να υποβάλει η ενδιαφερόμενη χώρα αίτηση ένταξης.

Εν τω μεταξύ, ήδη τα μακροοικονομικά μεγέθη είχαν βελτιωθεί σημαντικά. Ο
πληθωρισμός είχε πέσει, στο τέλος του 1997, στο 5,5% και το έλλειμμα στο 4%. Η
χώρα, δηλαδή, βρισκόταν στον ενάρετο δρόμο που της ζητούσε η Ευρωπαϊκή Ένωση,
προκειμένου να μοιραστεί μαζί της το ενιαίο νόμισμα.

Έτσι, λίγες ημέρες πριν αποφασισθεί η έναρξη του τρίτου σταδίου της ΟΝΕ με 11
κράτη-μέλη, μπήκε η βάση για να ακολουθήσει το 12ο κράτος-μέλος, η Ελλάδα.
Όπως ανέφερε η απόφαση της Νομισματικής Επιτροπής, «η ένταξη της δραχμής στον
ΜΣΙ αντανακλά τόσο τη σημαντική οικονομική πρόοδο που έχει κάνει η Ελλάδα τα
τελευταία χρόνια όσο και την αποφασιστικότητα των ελληνικών αρχών να πιέσουν
στην κατεύθυνση της διαδικασίας σύγκλισης».

Η ίδια απόφαση καθόρισε, λίγο έως πολύ, την οικονομική πολιτική μέχρι σήμερα.
Κι αυτό, γιατί όριζε ότι η ελληνική κυβέρνηση έπρεπε να συνεχίσει να μειώνει
το έλλειμμα (στο 2,1% το 1999), να υποβάλει νέο πρόγραμμα σύγκλισης με στόχο
τον μηδενισμό του ελλείμματος μεσοπρόθεσμα (πράγμα που έγινε τον Ιούνιο του
1998), αλλά και να προχωρήσει με ταχείς ρυθμούς σε ιδιωτικοποιήσεις, να
αναμορφώσει το ασφαλιστικό σύστημα, να εκσυγχρονίσει τον δημόσιο τομέα και να
περιορίσει τις μισθολογικές αυξήσεις.

Είναι προφανές ότι στις δεσμεύσεις αυτές, που ανέλαβε τότε η ελληνική
κυβέρνηση, μπορεί να αναγνωρίσει κανείς την κατεύθυνση οικονομικής πολιτικής
του κ. Γ. Παπαντωνίου μέχρι και σήμερα.

Τελικά, μάλιστα, τα πράγματα εξελίχθηκαν καλύτερα απ’ ότι είχαν σχεδιασθεί, σε
ό,τι αφορά τη δημοσιονομική πολιτική. Η Ελλάδα πέτυχε να περιορίσει το
δημοσιονομικό της έλλειμμα κάτω από το όριο της Συνθήκης του Μάαστριχτ και
συγκεκριμένα στο 2,5% από το 1998, με αποτέλεσμα τον Νοέμβριο του 1999 να
αποφασισθεί η έξοδός της από το ειδικό καθεστώς των χωρών «με παρέκκλιση», στο
οποίο ανήκε έως τότε. Αυτό ήταν το επόμενο βήμα στην κατεύθυνση της ένταξης
στην ΟΝΕ.

Λίγο αργότερα, στις 15 Δεκεμβρίου του 1999, η Ελλάδα κατέθεσε το
επικαιροποιημένο πρόγραμμα σύγκλισης 1999-2002, με το οποίο ουσιαστικά
διεκδικούσε μια θέση στην ΟΝΕ. Όλα τα μεγέθη έδειχναν ήδη ιδανικά, με
χαρακτηριστικό αυτό του ελλείμματος, που κατέβηκε στο 1,5% του ΑΕΠ. Μοναδική
εξαίρεση ο πληθωρισμός, για τον οποίο η προσπάθεια έπρεπε να συνεχισθεί για
λίγο ακόμη.

Το πρώτο εξάμηνο του 2000 ήταν πλούσιο σε εξελίξεις σε ό,τι αφορά την ελληνική
υποψηφιότητα. Τον Ιανουάριο επιβεβαιώθηκαν οι φήμες που ήθελαν νέα αλλαγή της
κεντρικής ισοτιμίας της δραχμής. Έτσι, ορίσθηκε η ισοτιμία των 340,75 δρχ.
/ευρώ, υψηλότερη από αυτήν των 353 δρχ. /ευρώ, που είχε συμφωνηθεί τον Μάρτιο
του 1998 και απεδείχθη υπερβολικά χαμηλή.

Τον Φεβρουάριο ικανοποιήθηκε, επιτέλους, και το κριτήριο του πληθωρισμού, αφού
ο σχετικός δείκτης, σε εναρμονισμένη μέση ετήσια βάση, διαμορφώθηκε στο 2%.
Έτσι, στις 9 Μαρτίου, η Ελλάδα υπέβαλε και επίσημα την αίτηση ένταξης στην
ΟΝΕ. Ο Πρωθυπουργός δήλωσε σχετικά: «Από σήμερα, με τον πιο επίσημο τρόπο, η
Ελλάδα εισέρχεται σε έναν νέο κύκλο ανάπτυξης, δυναμισμού και προόδου.
Εισέρχεται σε μια νέα εποχή».

Ακολούθησαν, στις 3 Μαΐου, οι γνωμοδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της
Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Θερμή η πρώτη, με κάποιες επιφυλάξεις η
δεύτερη, τάχθηκαν, ωστόσο, και οι δύο ουσιαστικά υπέρ της ένταξης της χώρας
στην ΟΝΕ. Απεδείχθη ότι η κυβέρνηση δεν χρειάσθηκε να καταφύγει σε ειδικές
διαπραγματευτικές τεχνικές για να εξασφαλίσει την ένταξη, όπως έλεγε
προεκλογικά. Η αποδοχή του αιτήματος έπεσε στην αγκαλιά της σαν ώριμο φρούτο,
από τη στιγμή που ικανοποιούσε τα κριτήρια χωρίς εξαιρέσεις.

Έτσι, η υποδοχή, της οποίας έτυχε ο κ. Παπαντωνίου στο πρόσφατο ECOFIN, της
5ης Ιουνίου, ήταν επίσης αναμενόμενη. Οι υπουργοί Οικονομίας συμμερίσθηκαν τις
θέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υιοθετώντας ένα θερμό κείμενο καλωσορίσματος
για την Ελλάδα.

Δεν μένει παρά να πουν το «ναι» μεθαύριο και οι 15 ηγέτες των κρατών-μελών. Μ’
αυτό το «ναι», θα ανοίξει ένας νέος κύκλος ζωής για την Ελλάδα, ο οποίος θα
τοποθετήσει στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος την πραγματική σύγκλιση, δηλαδή
την προσέγγιση του επιπέδου ζωής των εταίρων της και όχι μόνο των
μακροοικονομικών τους δεικτών.