ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το βέλος του χρόνου

Αφορμή για το σημερινό σημείωμα ήταν ο ερχομός του Ιλία Πριγκοζίν στη χώρα
μας και η αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα του ΕΜΠ (βλ. ρεπορτάζ, «ΤΑ ΝΕΑ»,
27-28 Μαΐου). Ο Πριγκοζίν μίλησε για την κοσμική εξέλιξη, όπως αισθητοποιείται
με το βέλος του χρόνου. Ας λησμονήσουμε λοιπόν για λίγο την ανθρώπινη
αθλιότητα. «Ας σηκωθούμε λίγο ψηλότερα».

Η Μηχανική και η Ουράνια Μηχανική του Νεύτωνα, καθώς και το κοσμολογικό
πρότυπο του Λαπλάς, ήταν οι πρώτες επιστημονικές θεωρίες που περιγράφουν την
κίνηση και το γίγνεσθαι των κοσμικών σχηματισμών. Όμως, στις θεωρίες αυτές, η
κίνηση-δημιουργία είναι ουσιαστικά σύνθεση και αποικοδόμηση αμετάβλητων
δομικών στοιχείων. Για τη διαλεκτική φιλοσοφία, αντίθετα, από τον Ηράκλειτο ως
τους Μωικούς και τη νεώτερη διαλεκτική κίνηση, με την ευρύτερη έννοια,
σημαίνει αλλαγή, ανάλυση μορφών, πραγμάτωση δυνατοτήτων χάρις στον εσωτερικό
δυναμισμό της ύλης.

Οι θεωρίες του Αϊνστάιν (ειδική και γενική θεωρία της σχετικότητας), θεωρίες
αιτιοκρατικές και τοπικές, είναι οι πρώτες θεωρίες (μαζί με τον
ηλεκτρομαγνητισμό του Μάξγουελ) που έδωσαν συγκεκριμένο περιεχόμενο στο «βέλος
του χρόνου». Τα φαινόμενα, σύμφωνα μ’ αυτές τις θεωρίες, είναι αιτιοκρατημένα.
Μπορούμε να τα προβλέψουμε με πιθανότητα ίση με τη μονάδα, δηλαδή με
βεβαιότητα. Οι σχετικιστικές θεωρίες, εξάλλου, προβλέπουν ότι οι φυσικές
αλληλεπιδράσεις έχουν πεπερασμένη ταχύτητα. (Η ταχύτητα του φωτός αποτελεί το
ανώτερο όριο ταχυτήτων στο Σύμπαν). Τα φαινόμενα, συνεπώς, δεν είναι
στιγμιαίες μεταβολές, όπως προέβλεπε η φυσική του Νεύτωνα, αλλά διεργασίες
στον χώρο και στον χρόνο. Εξελικτικές διαδικασίες με χρονικό πάχος. Το εδώ και
το τώρα δεν καθορίζει ακαριαία το εκεί, αλλά με τη μεσολάβηση ενός χρονικού
διαστήματος. Ο Αριστοτέλης είχε ορίσει την «παρούσα στιγμή» ως τελευτή του
παρελθόντος και αρχή του μέλλοντος χρόνου, εισάγοντας τις έννοιες της χρονικής
συνέχειας και, εμμέσως, του ορίου. Ο ορισμός του Αϊνστάιν, επιστημονικός
πλέον, ταυτίζεται ουσιαστικά με τον ορισμό του Σταγειρίτη. Η παρούσα στιγμή,
στο σύμπαν της Σχετικότητας, αντιστοιχεί στο μέτωπο ενός κύματος, που
αντιπροσωπεύει την κοσμική εξέλιξη. Η εξέλιξη είναι τοπική, αιτιοκρατημένη και
προχωρεί προς μια και μοναδική κατεύθυνση, ακολουθώντας το βέλος του χρόνου.
Και η εξέλιξη δεν είναι απλώς μετατόπιση στον χώρο-χρόνο. Είναι ανάδυση και
καταστροφή μορφών, ανοδική κίνηση που συνθέτει μορφές με αύξουσα
περιπλοκότητα, αλλά και κίνηση αποικοδόμησης, σύμφωνα με την
αριστοτελική-εγελιανή διαλεκτική σχέση δυνατότητας και πραγματικότητας. (Κατά
τον Αριστοτέλη, το ενεργεία ον είναι μέτρον του δυνάμει).

Όμως, τόσο οι εξισώσεις της Μηχανικής, όσο και του ηλεκτρομαγνητισμού και της
κβαντικής μηχανικής, είναι αντιστρεπτές ως προς τον χρόνο. Θεωρητικά, συνεπώς,
θα μπορούσαμε να φανταστούμε μία αντίστροφη κίνηση, ένα βέλος του χρόνου από
το παρόν προς το παρελθόν! Θεωρητικά, ναι! Αλλά τα πραγματικά φαινόμενα είναι
μη αντιστρεπτά, σύμφωνα με τη μοναδική κατεύθυνση του βέλους του χρόνου. Ένα
κύμα ραδιοφωνίας, π.χ., δεν θα επιστρέψει στον πομπό του και τα μικροσωμάτια
που θα προκύψουν από έναν μετασχηματισμό δεν θα ανασυστήσουν την αρχική
κατάσταση.

Η κοσμική εξέλιξη είναι ανάδυση και αποικοδόμηση μορφών; Αέναο γίγνεσθαι στον
χώρο και στον χρόνο. Η ύλη αυτο-οργανώνεται με μείωση της εντροπίας και αλλού
μεταπίπτει σε λιγότερο περίπλοκες δομές. Υπάρχουν κλάδοι του Σύμπαντος
ανερχόμενοι και άλλοι, όπου η οργάνωση της ύλης υποβαθμίζεται. Ακόμα και οι
πρόσφατες θεωρίες του χάους δεν αντιφάσκουν με την αιτιοκρατία (το χάος είναι
αιτιοκρατημένο). Αλλά, τόσο στις θεωρίες του χάους, όσο και στη μικροφυσική, η
αιτιοκρατική εξέλιξη, σύμφωνα με το βέλος του χρόνου, δεν διέπεται από κάποιον
μηχανιστικό προκαθορισμό. Οι λεπτές συνθήκες συνεπάγονται μία πολλαπλότητα
δυνατοτήτων. Μια ενδογενή ελευθερία, που δεν αντιφάσκει με την ύπαρξη αιτιών
και αιτιακών καθορισμών. Ειδικά στη μικροφυσική, το φάσμα των πολλαπλών
δυνατοτήτων μπορεί να εκφρασθεί, στο επίπεδο της θεωρίας, με την έννοια του
κβαντικού στατιστικού καθορισμού.

Το Σύμπαν δεν είναι μια Μηχανή. Είναι μια ολότητα αυτοδημιουργούμενη, χάρις
στην ενδογενή δυναμική της ύλης. Αλλά το Σύμπαν, αντίθετα με ό,τι φαντάζονται
οι οπαδοί της Μεγάλης Έκρηξης, δεν ταυτίζεται με τον κόσμο μας. Και η ύλη, όχι
μόνο μεταμορφώθηκε στην πορεία της κοσμικής εξέλιξης, αλλά, τουλάχιστον
σύμφωνα με ένα κοσμολογικό πρότυπο, δημιουργείται συνεχώς, με την ανάδυση
μικροσωματίων από ένα βαθύτερο επίπεδο. Έναν ωκεανό δυνάμει σωματίων,
απρόσιτων στα σημερινά μέσα παρατήρησης.

«Φύσις κρύπτεσθαι φιλεί», κατά τον σοφό της Εφέσου.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.