Δικαίωμα στο ειρηνικό τέλος…

Μπροστά από την ίδια ζητιάνα περνούσε κάθε πρωί ο ποιητής Rainer Maria
Rilke ­ όσο έμεινε στο Παρίσι. Ήταν σιωπηλή. Σαν να ήταν ενσωματωμένη στον
τοίχο του κήπου. Αν κάποιος έριχνε ένα κέρμα στο χέρι της, το εξαφάνιζε αμέσως
στην τσέπη της. Δεν έλεγε ευχαριστώ σε κανέναν για τη δωρεά του, ούτε κοίταζε
κανέναν δωρητή. Μια μέρα ο Rilke και ένας φίλος του σταμάτησαν μπροστά της και
ο ποιητής ακούμπησε μέσα στο χέρι της ένα τριαντάφυλλο. Συνέβη τότε κάτι
πρωτόγνωρο: η ζητιάνα σήκωσε τα μάτια, έπειτα κοίταξε τον ποιητή στα μάτια,
πήρε το χέρι του και το φίλησε. Την επομένη δεν ήταν πια στη συνηθισμένη θέση
της, ούτε τη μεθεπομένη, ούτε την τρίτη μέρα. Δεν την είδε κανείς όλη την
εβδομάδα. Πώς μπόρεσε να ζήσει όλες αυτές τις μέρες; ρώτησε ο φίλος του ποιητή
και ο Rilke απάντησε: «Με το τριαντάφυλλο»!

Με τα «τριαντάφυλλα» επιζούσαν καλύτερα και οι πάσχοντες στη Μονάδα
Φροντίδων Ανακούφισης στο Trinity Hospice όπου βρέθηκε μετά το τέλος ενός
σεμιναρίου ο Walter, ένας νεαρός Γερμανός γιατρός. Εκεί ο Walter βίωσε και
έδωσε άλλη διάσταση και περιεχόμενο στη μικρή ιστορία του ποιητή την οποία
περιέγραψε σ’ ένα του γράμμα: «Πέρα από τις σωματικές φροντίδες των πασχόντων,
υπάρχουν αυτά τα “επιπλέον” ­ τα τριαντάφυλλα ­, εξίσου σημαντικά για τη ζωή»
κατέληγε στο γράμμα του, θέλοντας να δείξει πόσο σημαντικό πράγμα είναι για
κάποιον που οδεύει προς τον τέλος της ζωής του, να αισθάνεται (πέρα από τις
ιατρικές φροντίδες) εκδήλωση ενδιαφέροντος, σιγουριά, προστασία…

Την ιστορία του ποιητή, της ζητιάνας και του τριαντάφυλλου, αλλά και του
Walter, του συνδετικού τους κρίκου, όπως και πολλές άλλες αληθινές ανθρώπινες
ιστορίες, φιλοξενεί το βιβλίο του καθηγητή J.Ρ. Soulier πρώην διευθυντή του
Εθνικού Κέντρου Αιμοδοσίας της Γαλλίας «πεθαίνοντας εν ειρήνη» που
μεταφράστηκε (από την αιματολόγο Τιτίκα Μανδαλάκη – Γιαννιτσιώτη) και
κυκλοφόρησε στη χώρα μας με τη φροντίδα και ευθύνη του μικροβιολόγου Ηρακλή
Αβραμίδη ­ εκδόσεις Zymel.

Το θέμα του βιβλίου του καθηγητή J.Ρ. Soulier «Πεθαίνοντας εν ειρήνη» είναι
εκείνο που δύσκολα «αγγίζεται»: Οι τελευταίες στιγμές της ανθρώπινης ύπαρξης
και ποιο είδος ιατρικής μπορεί κανείς να αντιτάξει στον θάνατο…

Κάποτε ­ γράφει ο καθηγητής J.Ρ. Soulier ­ οχυρωνόμασταν πίσω από τη θρησκεία,
μπαίναμε κάτω από την προστασία των αγίων. Στις μέρες μας περιμένουμε τη
σωτηρία από την ιατρική. Αφού παρέτεινε σημαντικά το προσδόκιμο επιβίωσης, δεν
θα μπορούσε τάχα να νικήσει και τον θάνατο; Αλίμονο! Αν σήμερα ζούμε καλύτερα
και περισσότερο από άλλοτε (στις βιομηχανικές χώρες) φεύγουμε από τη ζωή με
πολύ χειρότερο τρόπο: σήμερα, δύο στους τρεις ασθενείς, υποκύπτουν στο μοιραίο
στο νοσοκομείο, μακριά από τους δικούς τους. Όταν η ιατρική δεν είναι πια
ικανή να τους θεραπεύσει, μπορεί να παρατείνει την προοδευτική φθορά, την
επιθανάτια αγωνία, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τη θέληση των ασθενών, αυξάνοντας
έτσι τις ατομικές δοκιμασίες και επιβαρύνοντας τις κοινωνικές δαπάνες. Αυτό
είναι το τίμημα της προόδου…

Δεν σταμάτησε ούτε θα σταματήσει ποτέ ο άνθρωπος να πεθαίνει. Το πώς πεθαίνει
όμως είναι μια άλλη ­ πολύ μεγάλη ­ ιστορία. Η αξιολόγηση της «ποιότητας ζωής»
είναι τελικά υπόθεση του ασθενούς ή του περίγυρού του; διερωτάται ο Γάλλος
καθηγητής. Τι αξία έχουν οι «δηλώσεις βούλησης» ή οι «προκαταβολικές ιατρικές
οδηγίες» προσυπογραμμένες από ένα άτομο ενώ ήταν ακόμη καλά; Ποιος είναι
εξουσιοδοτημένος να αποφασίσει τη διακοπή των τεχνητών μέσων στήριξης της ζωής
και σε τι συνίστανται οι «φροντίδες ανακούφισης» και η βοήθεια στους
ετοιμοθάνατους; Οι μισοί καρκινοπαθείς μπορούν να θεραπευθούν σήμερα. Αυτό
σημαίνει όμως ότι οι άλλοι μισοί πεθαίνουν ακόμα. Τι προσφέρει η ιατρική σ’
αυτούς τους ανθρώπους; «Τον καιρό που η ιατρική ήταν ανήμπορη και
στηριζόμασταν περισσότερο στις προσευχές παρά στα φάρμακα, η στήριξη των
ετοιμοθάνατων ήταν υπόθεση της Εκκλησίας και της οικογένειας. Στα νοσοκομεία
και στα γηροκομεία οι μοναχές φρόντιζαν περισσότερο τις ψυχές παρά τα σώματα,
κάθε κοινός θάλαμος είχε στον τοίχο τον Εσταυρωμένο. Στις μέρες μας η ανάνηψη
υπερισχύει της θεραπείας. Οι εντατικές φροντίδες αντικαθιστούν την Θεία
Μετάληψη…

Όταν η κατάσταση του ασθενούς δεν αφήνει πια περιθώρια για την ελπίδα, η
συμπεριφορά του περίγυρου δεν έχει συχνά τίποτα το ορθολογικό. Κανείς δεν
τολμά να αναγνωρίσει ανοιχτά ότι ο θάνατος θα ήταν προτιμότερος από την
τεχνητή παράταση της ζωής! Η ιατρική ομάδα απεχθάνεται να ομολογήσει την ήττα
της και η οικογένεια, θέλοντας να έχει ήσυχη τη συνείδησή της, επιμένει να
γίνει ότι είναι δυνατόν…».

Όταν όλα έχουν αποτύχει και το τέλος έρχεται, είναι προτιμότερο να πεθάνει ο
άρρωστος στο νοσοκομείο ή να επιστρέψει στο σπίτι του; Οι στατιστικές λένε ότι
δύο στις τρεις φορές η τελευταία μάχη εκτυλίσσεται σε νοσοκομειακό περιβάλλον,
μεταξύ ξένων.

Η στήριξη ­ συναισθηματική και ψυχολογική ­ των ανθρώπων που βρίσκονται στο
τέλος της ζωής τους, είναι εξίσου σημαντική με τα φάρμακα, πιστεύει ο J.Ρ.
Soulier. Είναι τελικά δυνατόν να σπάσουμε τη συνωμοσία της σιωπής και να
μιλήσουμε ανοιχτά «για τη μοιραία έξοδο από τη ζωή, χωρίς ψεύτικες προσδοκίες.
Μπορούμε να καθησυχάζουμε τους ετοιμοθάνατους γιατί ο φόβος μήπως πεθάνει
κανείς με οδυνηρό τρόπο, μεγεθύνει τον φόβο του θανάτου…».

Η στήριξη των ετοιμοθάνατων εκφράζει «την αλληλεγγύη των ζωντανών και της
κοινωνίας», αλλά πρέπει να γίνουν πολλά ακόμα για να πετύχουμε ακόμα
περισσότερα: «Εκτός από τις λιγοστές υπάρχουσες ειδικές μονάδες, πολλοί
ανίατοι ασθενείς έχουν στις μέρες μας ένα ανάξιο τέλος είτε γιατί υφίστανται
δραστικές θεραπείες, ανώφελες και επώδυνες, είτε γιατί τελειώνουν τη ζωή τους
εγκαταλειμμένοι πίσω από ένα παραβάν. Πρέπει να σεβαστούμε τη βούληση κάθε
όντος, το οποίο πρέπει να είναι υπεύθυνο για το τέλος του, όπως ήταν και για
τη ζωή του. Δεν πρέπει να του στερήσουμε τον θάνατό του…».

Η παράταση της ζωής είναι ένα παλιό όνειρο του ανθρώπου ­ του μόνου είδους που
δεν αποδέχεται ότι η ύπαρξή του είναι φθαρτή! Το προσδόκιμο επιβίωσης έχει
κατά πολύ επιμηκυνθεί στις βιομηχανικές χώρες ­ αγγίζει σήμερα τα 73 χρόνια
για τους άνδρες και τα 81,1 για τις γυναίκες. Στην ανισότητα των φύλων μπροστά
στον θάνατο έρχεται να προστεθεί και μια κοινωνική ανισότητα: oκτώ χρόνια
επιπλέον ζωής χωρίζουν ένα ανώτερο στέλεχος από ένα χειρώνακτα. Αλλά όσο κι αν
αργήσει ο θάνατος, κάποια στιγμή θα έρθει.