Η δημοκρατία όχημα της ανάπτυξης

Οι διαδηλωτές που βρέθηκαν στην Ουάσιγκτον την περασμένη εβδομάδα, κατά τη διάρκεια της εαρινής συνόδου του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας, ζητούν ουσιαστικά περισσότερη δημοκρατία στη λήψη των αποφάσεων παγκόσμιας οικονομικής πολιτικής. Και ίσως έχουν δίκιο

Είναι η δημοκρατία πολύτιμη με καθαρά οικονομικά κριτήρια; Καθώς χιλιάδες
άνθρωποι διαδηλώνουν ενάντια στην Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο, κατά τη διάρκεια της εαρινής συνόδου τους στην Ουάσιγκτον, το ερώτημα
αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Μία αιρετική απάντηση δόθηκε από τον Αμάρτια
Σεν, κάτοχο του βραβείου Νόμπελ Οικονομίας από το 1998 και τωρινό καθηγητή του
κολεγίου Τρίνιτι στο Κέμπριτζ της Βρετανίας. Στο βιβλίο του «Ανάπτυξη όπως
Ελευθερία» (Development As Freedom) o Σεν υποστηρίζει ότι η οικονομική αξία
της δημοκρατίας δεν πρέπει να κρίνεται μα βάση τη συνεισφορά της στην
οικονομική ανάπτυξη. Αντίθετα, η δημοκρατία πρέπει να θεωρείται ως στόχος,
όπως ακριβώς και η αύξηση των εισοδημάτων. Η ελευθερία είναι αναγκαία,
υποστηρίζει ο Σεν, για την ολοκλήρωση της ανθρώπινης ζωής. Οι απόψεις τού Σεν
μπορεί να κάνουν κάποιους να πιστέψουν ότι ο νομπελίστας δεν δίνει μεγάλη
οικονομική αξία στην ελευθερία. Αν πράγματι πιστεύει κάτι τέτοιο, ο λόγος
μπορεί να είναι ότι τις τελευταίες δεκαετίες η δημοκρατία δέχτηκε γροθιές στο
σαγόνι από τους οικονομικούς κύκλους. Πολλές μεγάλες αυταρχικές αναπτυσσόμενες
χώρες, όπως η Νότια Κορέα, η Σινγκαπούρη, η Χιλή και η Κίνα, παρουσίασαν
ταχύτατους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης, ενώ αντίθετα κάποιες αναπτυσσόμενες
χώρες με δημοκρατικά καθεστώτα, όπως για παράδειγμα η Ινδία, δεν τα πήγαν και
τόσο καλά.

Η γενική αντίληψη είναι ότι οι δημοκρατίες συνήθως αυξάνουν ελάχιστα τις
επενδύσεις και διογκώνουν υπερβολικά τις κοινωνικές δαπάνες. Και κάτι ακόμη.
Όταν οι οικονομολόγοι αναλύουν στατιστικά τις δημοκρατίες, δεν διαπιστώνουν
κάποια σημαντική σχέση μεταξύ της δημοκρατίας και της οικονομικής ανάπτυξης.

Ωστόσο, ο κ. Σεν και άλλοι οικονομολόγοι μπορεί να μην χρειαστεί να
προσπαθήσουν τόσο πολύ να ανακαλύψουν στατιστικές σχέσεις ανάμεσα στην
ελευθερία και την οικονομική ανάπτυξη. Και οι διαδηλωτές στην Ουάσιγκτον, που
απαιτούν από τους διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς να λαμβάνουν υπόψη τους
όλους τους πολίτες αυτού του Πλανήτη, μπορεί να έχουν ένα ισχυρότερο
επιχείρημα από αυτό που πιστεύουμε. Καθώς οι οικονομολόγοι εξετάζουν με
περισσότερη προσοχή τα στοιχεία, προκύπτει ότι η συνεισφορά της δημοκρατίας
στην ανάπτυξη είναι μεγαλύτερη, επειδή αυτές οι κυβερνήσεις πρέπει να λάβουν
υπόψη τους στη χάραξη της οικονομικής τους πολιτικής τις ανάγκες του
μεγαλύτερου μέρους των πολιτών τους.

Η αξία της δημοκρατίας

Αυτός που θα διαβάσει με προσοχή το βιβλίο τού Σεν, θα διαπιστώσει ότι ο
συγγραφέας συμφωνεί με αυτή την άποψη. Υποστηρίζει ότι σε κάθε περίπτωση η
δημοκρατία είναι προτιμότερη τόσο για λόγους ψυχισμού όσο και για οικονομικούς
λόγους. Και φαίνεται ότι έχει δίκιο.

Κατ’ αρχήν πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τι δείχνει η στατιστική ανάλυση για τις
δημοκρατικές χώρες. Οι οικονομολόγοι μπορεί να αδυνατούν να αποδείξουν ότι η
δημοκρατία συνεισφέρει στην οικονομική ανάπτυξη, ωστόσο οι ίδιες έρευνες δεν
μπορούν να αποδείξουν ότι οι αυταρχικές κυβερνήσεις βοηθούν στην επιτάχυνση
των ρυθμών οικονομικής ανάπτυξης.

Όπως υποστηρίζει και ο Ντάνι Ρόντρικ, καθηγητής στη Σχολή Κέννεντυ του
Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, οι οικονομικές επιδόσεις των αυταρχικών κυβερνήσεων
είναι είτε πολύ καλές είτε πολύ κακές. Αντίθετα, οι ρυθμοί οικονομικής
ανάπτυξης των περισσότερων δημοκρατικών χωρών βρίσκονται κάπου στη μέση ­
συνήθως με καλές επιδόσεις και σταθερότητα. Αν θα έπρεπε να επιλέξουμε σε ποια
χώρα θέλουμε να ζήσουμε, στην περίπτωση που θα θέλαμε ένα αξιοπρεπές εισόδημα,
θα επιλέγαμε με κλειστά μάτια μια δημοκρατική χώρα. Και αυτό διότι οι
περισσότερες δημοκρατικές χώρες παρουσιάζουν καλή οικονομική κατάσταση.

Μία πρόσφατη μελέτη που εκπονήθηκε από δύο νέους οικονομολόγους, τον Χοσέ
Τβάρες από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια στο Λος Άντζελες και τον Νόρμαν
Βάτσιαργκ από το Στάνφορντ, προσθέτει πόντους υπέρ της δημοκρατίας.
Συγκεκριμένα, η μελέτη, η οποία δεν έχει ακόμη δημοσιευτεί, δείχνει ότι οι
δημοκρατικές χώρες επενδύουν περισσότερο στο ανθρώπινο κεφάλαιο και κυρίως
στην εκπαίδευση. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι η ανάπτυξη του
ανθρώπινου κεφαλαίου είναι κρίσιμη για τη μακροπρόθεσμη οικονομική ανάπτυξη.

Υπάρχει, όμως, και μία εξαίρεση. Στη μελέτη διαπιστώνεται ότι πολλές
αυταρχικές κυβερνήσεις επενδύουν περισσότερο σε εξοπλισμό και εργοστάσια σε
σχέση με τις δημοκρατικές. Το αποτέλεσμα αυτών των επενδύσεων είναι ότι
ορισμένες χώρες ­ κυρίως στη Νοτιοανατολική Ασία ­ έχουν πετύχει ταχύτερους
ρυθμούς ανάπτυξης.

Η δημοκρατία προηγείται

Ακόμη και αν είναι αλήθεια ότι οι αυταρχικές κυβερνήσεις επενδύουν περισσότερα
στο φυσικό κεφάλαιο σε σχέση με το ανθρώπινο ­ και υπάρχουν κάποιοι τεχνικοί
λόγοι που μπορούν να αμφισβητήσουν τα σχετικά στοιχεία ­, η δημοκρατία, σε
μακροπρόθεσμη βάση, προηγείται. Οι αυταρχικές κυβερνήσεις μπορεί να είναι
καλύτερες στην πραγματοποίηση αρχικά μεγάλων επενδύσεων σε υποδομές και στη
βιομηχανία, που βοηθούν τις οικονομίες τους να μπουν σε τροχιά ανάπτυξης. Τα
δικτατορικά καθεστώτα της Νοτιοανατολικής Ασίας μπορεί να πέτυχαν σε μεγάλο
βαθμό λόγω της υιοθέτησης τής υφιστάμενης δυτικής και ιαπωνικής τεχνολογίας.

Ακόμη και η Σοβιετική Ένωση είχε καλές επιδόσεις για αρκετές δεκαετίες, αφού
επικέντρωσε τα επενδυτικά της προγράμματα σε δοκιμασμένους τομείς που προωθούν
την οικονομική μεγέθυνση, όπως οι βιομηχανίες χάλυβα και πετρελαίου.
Μακροπρόθεσμα όμως οι δημοκρατίες θα πατάξουν περισσότερο διευρυμένες ιδέες
και την ελεύθερη διακίνηση των πληροφοριών, που είναι αναγκαία για τη
μετακίνηση σε ένα περισσότερο προηγμένο στάδιο ανάπτυξης. Δείτε με πόσο ταχείς
ρυθμούς αναπτύσσεται τώρα η ινδική οικονομία και πόσο δυναμική είναι η ινδική
βιομηχανία πληροφορικής και λογισμικού.

Επιπλέον, οι δημοκρατίες είναι λιγότερο ευάλωτες στις επιταγές κυρίαρχων
κοινωνικών ομάδων και μονοπωλιακών οργανισμών, που επιθυμούν να ελέγχουν τις
καινοτομίες και τις αγορές.

Στην πραγματικότητα δίνουμε μικρή έμφαση στον τρόπο που η δημοκρατία συνέβαλε
στην πραγματοποίηση τού αμερικανικού οικονομικού θαύματος: επικράτησε ο
πραγματικός επιχειρηματικός ανταγωνισμός, όλοι απέκτησαν πρόσβαση στην
ιδιοκτησία ακινήτων και έγινε η επαναστατική κίνηση τής δημιουργίας ενός
ελεύθερου, αλλά υποχρεωτικού εκπαιδευτικού συστήματος. Σήμερα οι Ηνωμένες
Πολιτείες είναι διατεθειμένες να πάρουν μέτρα ακόμη και εναντίον της
Μάικροσοφτ και του Μπιλ Γκέιτς.

«Θα μπορούσε κάποια άλλη χώρα στον κόσμο να επιτεθεί στον κορυφαίο
επιχειρηματία της;», ρωτά ο Ρόντρικ. Κάποια αυταρχικά καθεστώτα, από την Κορέα
μέχρι και τη Χιλή, γίνονται όλο και περισσότερο δημοκρατικά, καθώς οι
οικονομίες τους αναπτύσσονται. Αυτό όμως που μένει να αποδειχθεί είναι το κατά
πόσον έχουν εγκαταλείψει τις αυταρχικές μεθόδους τού δικτατορικού παρελθόντος
τους.

Καθώς εισερχόμεθα στην εποχή της πληροφορικής, το ανθρώπινο κεφάλαιο θα γίνει
ακόμη πιο πολύτιμο, όπως περισσότερο πολύτιμη θα γίνει και η δημοκρατία. Ο
τρόπος και η διαδικασία παραγωγής νέων ιδεών θα αντικαταστήσουν το φυσικό
κεφάλαιο ως βασικό παράγοντα της οικονομικής ανάπτυξης. Έτσι πολλοί από τους
ειδικούς που κοιτάζουν αφ’ υψηλού τους διαδηλωτές τής Ουάσιγκτον θα πρέπει να
αναγνωρίσουν ότι το αίτημά τους για αναγνώριση μιας ευρύτερης γκάμας
ανθρώπινων αναγκών ίσως είναι κρίσιμο για την οικονομία τού μέλλοντος.

Κάποιες φορές η δημοκρατία είναι προβληματική, όπως ακριβώς κάθε άλλη μορφή
διακυβέρνησης. Ωστόσο, οι πατέρες της έστειλαν προειδοποιητικά μηνύματα για
τους κινδύνους της δημοκρατίας της μπουρζουαζίας πριν από 200 χρόνια. Και
μακροπρόθεσμα οι προειδοποιήσεις τους λειτούργησαν θετικά.