Τα μάτια της… γλώσσας

Το πέρασμα Μπαμπινιώτη από το Παρίσι ανατάραξε τα λιμνάζοντα νερά της
γλωσσικής μας αφασίας. Μιλώντας, χθες, στο ασφυχτικά γεμάτο Σπίτι της
Ελληνικής Κοινότητας ­ μια διάλεξη που την οργάνωσε ο γενικός πρόξενος
Παρισίων κ. Γιώργος Παΐζης ­ αναφέρθηκε στις πενήντα τουλάχιστο διαφορετικές
χρήσεις της λέξης «μάτια», για να προσθέσει, με το γνωστό χιούμορ του, τις
τριάντα επιπλέον διαφορετικές χρήσεις της λέξης «οφθαλμός».

Στο μεταξύ προχθές Κυριακή έκλεισε τις πύλες της και η ετήσια Έκθεση Γλωσσών,
η γνωστή μας κι από άλλες χρονιές σ’ αυτή τη στήλη, Expo Langues, όπου
τιμώμενη χώρα φέτος ήταν η Αυστραλία. (Άρα κι από σπόντα κι εμείς).

Ενώ για πρώτη φορά στην Ουνέσκο γιορτάσθηκε «Η παγκόσμια ημέρα της μητρικής
γλώσσας», στις 21 του Φλεβάρη, υλοποιώντας έτσι μιαν απόφαση της Γενικής της
Συνέλευσης της περασμένης χρονιάς.

Ακόμα και το Πακιστάν ψήφισε γι’ αυτή την ημερομηνία, που όμως ­ όπως
ανεκάλυψε αργότερα ­ έτυχε να συμπίπτει με εκείνη της αιματηρής καταστολής,
πριν από μερικά χρόνια, μιας επαρχίας του που είχε σαν μητρική της γλώσσα μια
διάλεκτο του Μπαγκλαντές. Γι’ αυτό και έγινε η πρόταση να αλλάξει στο μέλλον η
21η Φεβρουαρίου, ημερομηνία που εκ του πονηρού είχε προτείνει το ίδιο το
Μπαγκλαντές.

Μεγάλη συζήτηση έγινε ωστόσο για το ποια πρέπει να λογαριάζεται η διαφορά
μεταξύ μητρικής μειονοτικής, περιθωριακής ή όπως αλλιώς την πει κανείς
γλώσσας.

Αν η μητρική είναι και μειονοτική, θα δεχόταν κανείς τη γιορτή αυτή σαν τρόπο
έμμεσης εξέγερσης απέναντι στην «εθνική» γλώσσα του όποιου κράτους;

Το τελευταίο τεύχος του «Courrier International» έχει σαν κεντρικό του θέμα
τις γλώσσες που διατρέχουν τον κίνδυνο του αφανισμού τους. Μόνο στη Γαλλία,
για παράδειγμα, υπάρχουν: τα βρετόνικα, τα βασκικά, τα κορσικά, τα οξιτανικά,
τα αλσατικά γερμανικά και τα καταλάνικα.

«Όταν μια γλώσσα πεθαίνει, αυτό δεν σημαίνει ότι ο λαός που τη μιλά έπαψε να
υπάρχει. Σημαίνει ότι η γλώσσα αυτή παρεχώρησε τη θέση της σε μιαν άλλη»,
σημειώνει στον «Σκωτσέζο» του Εδιμβούργου ο Τιμ Ουίλιαμς. «Τα σκωτσέζικα που
άλλοτε μιλιούνταν σε ολόκληρη τη χώρα, σήμερα μιλιούνται μόνο σε κάτι
απομονωμένα φτωχοκάλυβα των δυτικών νησιών και στα σπίτια των ζηλωτών της νέας
Gaelttachot στη Γλασκώβη και στο Εδιμβούργο, όπου έγινε μόδα να μιλούνε τα
παιδιά στη γλώσσα αυτή».

Και συνεχίζει παρακάτω με τις εξής ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις: «Ένα άτομο
μπορεί να ‘ναι δίγλωσσο, δεν μπορεί όμως να είναι δίγλωσση μια κοινωνία. Δεν
υπάρχει έθνος αυθεντικά δίγλωσσο. Υπάρχουν λαοί στον δρόμο της μετάβασης από
τη μια γλώσσα στην άλλη, αλλά αυτή η προσωρινή διγλωσσία δεν είναι παρά ένας
προθάλαμος της ενοποίησης».

Η αλήθεια είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1981 ενδιαφέρθηκε ενεργά για τη
διατήρηση εντός των συνόρων της των γλωσσών στην πορεία της εξαφάνισης. Το
βασικό πρόγραμμα της, το BELMER ή κατ’ άλλους EBLUL, εδράζεται στο Δουβλίνο.
(Κι όχι μόνο χάρις στον Τζέημς Τζόυς).

«Θα ήταν αδιανόητο πριν από μερικά χρόνια», λέει ο πρόεδρός του και διευθυντής
συνάμα μιας εφημερίδας στα σλοβένικα που εκδίδεται στην Ιταλία. «Άλλοτε ήταν
ταμπού το να μιλά κανείς για τα γλωσσικά δικαιώματα των μειονοτήτων. Σήμερα
μόνο η Ελλάδα αρνείται να τα αναγνωρίσει».

Και πετώντας έτσι την πετριά, μένει φυσικά αναπάντητος από τη δική μας πλευρά.
Δεν ξέρει ούτε για το λεξικό των Πομάκων (που κυκλοφόρησε πρόσφατα με τη
χορηγία του Πρόδρομου Εμφιετζόγλου) ούτε για τις τελευταίες κινήσεις του
υπουργείου Παιδείας με το ΥΠΕΞ για τα μειονοτικά σχολεία της Θράκης. Η Γαλλία,
η Αυστρία, η Δανία, η Ισπανία, το Λουξεμβούργο, που υπέγραψαν μεν αλλά ακόμα
δεν επεκύρωσαν τη Χάρτα της Ευρωπαϊκής Ένωσης του 1992 που αφορά τις
μειονοτικές γλώσσες, δεν φταίνε σε τίποτα. Μονίμως, γι’ αυτούς, η Ελλάδα
φταίει.

Όσο για την επικείμενη διεύρυνση, με αυτήν θα προστεθούν 40 ακόμα καινούργιες
μειονοτικές γλώσσες. Που τις περισσότερες απ’ αυτές σήμερα τις αγνοούμε.

Ωστόσο, το πρόβλημα για μας, για την ελληνική γλώσσα, τίθεται διαφορετικά. Με
την εξάπλωση των ηλεκτρονικών μέσων επικοινωνίας δεν μπορείς να στείλεις
μήνυμα με το e-mail με το ελληνικό αλφάβητο αν ο αποδέκτης σου δεν διαθέτει
ανάλογο στον ηλεκτρονικό υπολογιστή του. Έτσι, η αλληλογραφία κυρίως με τους
απόδημους γίνεται αναγκαστικά στα λατινικά. Ελληνικά μεν, αλλά efharisto. Ή:
euxaristo. Ή: efxaristo. Κι εκεί η ανομοιομορφία σε μπερδεύει.

Γι’ αυτό βρίσκω πολύ χρήσιμη την πρόταση του ταλαντούχου σκηνοθέτη Δημήτρη
Μαυρίκιου στο τελευταίο «Δίφωνο», που προτείνει μια ενοποιημένη γραφή των
ελληνικών στα λατινικά. Όχι για να υποκαταστήσει το πρωτότυπο ­ προς Θεού ­,
αλλά για να διευκολύνει τα πράγματα μέχρις ότου και το ελληνικό αλφάβητο βρει
τη θέση του στο Ιντερνέτ. Αλλιώς θα συμβεί εκείνο που άλλοτε αποτελούσε ένα
από τα «μαργαριτάρια» των λαθών που είχε μαζέψει ο Κυριάκος Ντελόπουλος: η
οδική πινακίδα που έγραφε ΠΥΛΟΣ στα ελληνικά 62 χιλ. κι από κάτω PYLOS στα
αγγλικά 67.