Η γοητεία του ξύλου και της λάσπης

Στην καθημερινή μας ζωή οι περισσότεροι διαθέτουμε έναν κάποιο βαθμό
ετοιμότητας, έτσι ώστε να αντιμετωπίζουμε αποτελεσματικά την καθημερινότητα
και τις εκπλήξεις που συχνά μάς επιφυλάσσει. Άλλοτε μεγάλες και άλλοτε μικρές,
άλλοτε γλυκές και άλλοτε πικρές, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσσάρεστες, οι
εκπλήξεις έρχονται… κρατώντας ένα πινέλο ζωγραφικής, απλώνουν στον προσωπικό
μας καμβά μιαν απρόσμενη γραμμή. Εμείς, από την άλλη, άλλοτε ακολουθούμε αυτή
την απίθανη πινελιά και άλλοτε προσπαθούμε να τη σβήσουμε, να την καλύψουμε με
κάθε τρόπο. Είτε το θέλουμε όμως είτε όχι, η πινελιά αυτή υπάρχει, μαζί με τις
άλλες, μαζί με τα σημάδια, τις ατέλειες του καμβά και τα χρώματα που έχουμε
αποφασίσει να του δώσουμε. Όποιος λοιπόν και αν είναι ο βαθμός ετοιμότητας, η
ζωή τραβάει στον προσωπικό μας καμβά τις δικές της πινελιές, στέλνοντας
ισάριθμα μηνύματα. Το μοναδικό που χρειάζεται είναι να τα νιώσουμε, γιατί
συνήθως δεν λένε ψέματα!

Κάπως έτσι έχω αποφασίσει να περπατάω στην Ελλάδα, ακολουθώντας ένα μεικτό
αισθητήριο που συμπεριλαμβάνει ένστικτο, γνώσεις από βιβλία, καταγεγραμμένες
εμπειρίες και διάπλατα ανοιχτή ψυχή για να μην ξεφύγει τίποτε σημαντικό στο
διάβα μου. Περπατάω στην Ελλάδα όπως ακριβώς πορεύομαι και στη ζωή μου, δίχως
επιφυλάξεις για την αλήθεια, δίχως χαζούς βαθμούς ετοιμότητας. Με τον ίδιο
τρόπο ανακαλύπτω συνεχώς καινούργιους προορισμούς, ακολουθώντας ουσιαστικά την
ίδια ακριβώς διαδρομή. Πόσες φορές έχω περάσει από τα Γρεβενά για να πάω στην
Κοζάνη; Τουλάχιστον 30. Πότε αποφάσισα να κάνω αληθινά τη διαδρομή; Πριν από 3
εβδομάδες, περίπου!

Ο δρόμος από μόνος του και μάλιστα ο σύγχρονος, ασφάλτινος δεν έχει να σου
αποκαλύψει και πολλά πράγματα. Θα πρέπει να τον συνδυάσεις με μικρές
παρακάμψεις και φυσικά χαμηλή ταχύτητα. Από τα Γρεβενά στην Κοζάνη η πρώτη
παράκαμψη έρχεται στα 15 χιλιόμετρα, εκεί στα αριστερά στην ταμπέλα που γράφει
Μηλιά. Στο νεώτερο χωριό, που χτίστηκε μετά το 1970, δεν υπάρχει τίποτε το
ιδιαίτερο να δεις, εάν όμως πάρεις τον λασπωμένο χωματόδρομο για την Παλιά
Μηλιά θα μείνεις με το στόμα ανοιχτό. Όσα από τα σπίτια έχουν μείνει όρθια
χρησιμοποιούνται σαν αποθήκες και στάβλοι από τους κατοίκους, οι οποίοι τα
εγκατέλειψαν με τον φόβο μιάς πιθανής κατολίσθησης. Με μοναδικούς κατοίκους τα
ζώα και τα άγρια τσοπανόσκυλα, η Παλιά Μηλιά φαίνεται να στολίζει τη μικρή
ρεματιά παρουσιάζοντας ένα αυθεντικό γρεβενιώτικο τοπίο από το παρελθόν. Η
ιδιόμορφη αρχιτεκτονική τεχνοτροπία των φτωχικών γρεβενιώτικων σπιτιών δεμένων
με ξύλο, όπου στον κάτω όροφο χρησιμοποιείται πέτρα και στον επάνω
λασπότουβλο, είναι φανερή και γοητευτική. Αφού η Παλιά Μηλιά κατάφερε να
παραμείνει έτσι στο πέρασμα του χρόνου, πιστεύω ότι κάτι πρέπει να γίνει ώστε
να διατηρηθεί. Πέρα από τη συναισθηματική αξία των σπιτιών αυτών για τους
κατοίκους του χωριού, υπάρχει και μια άλλη, μεγαλύτερη, την οποία ελάχιστοι
μέχρι σήμερα έχουν συνειδητοποιήσει.

Επιστρέφοντας στον κεντρικό δρόμο η επόμενη παράκαμψη έρχεται μετά την
Κοκκινιά, στρίβοντας δεξιά για το χωριό Ταξιάρχης. Πάλι το ίδιο το αγροτικό
χωριό έχει ελάχιστα να πει (λίγα από τα πέτρινα παλιά σπίτια σώζονται σήμερα),
αλλά εκεί ακριβώς βρίσκεται το ονομαστό μοναστήρι των Ταξιαρχών που
ανακαινίζεται. Το λιθανάγλυφο του καθολικού της Μονής αναφέρει το 1768 ως έτος
κτίσης, αν και σε δύο βιβλία βρήκα ότι ολόκληρο χτίστηκε στα 1815 και τα κελιά
έγιναν το 1833. Το καθολικό της Μονής συνδυάζει τον βυζαντινό ρυθμό με
βασιλικής και επιβλητικό χρόνια τώρα στέκει το τετραώροφο καμπαναριό φτιαγμένο
από πελεκητή πέτρα.

Ακολουθώντας τον ίδιο κεντρικό ασφάλτινο δρόμο που «τρέχει» δίπλα από την
Εγνατία Οδό (η οποία ετοιμάζεται), λίγο πριν περάσουμε από τον Νομό Γρεβενών
σε αυτόν της Κοζάνης, βρίσκεται το φοβερό γεφύρι του Πασά. Αυτή την εποχή η
βυσσινί ταμπέλα που δείχνει την κατεύθυνση για το γεφύρι στα δεξιά του δρόμου
δεν είναι αξιόπιστη διότι γίνονται έργα. Χρειάζεται να προχωρήσεις 1
χιλιόμετρο πιο κάτω, να συναντήσεις το επόμενο μεγάλο τεχνικό έργο, να
περάσεις κάτω από την Εγνατία και να το βρεις. Η λάσπη είναι φοβερή σ’ αυτό το
σημείο, αλλά δεν χρειάζεται να πας με αυτοκίνητο δίπλα στο γεφύρι. Η απόσταση
από τον κεντρικό δρόμο είναι λιγότερη από 500 μέτρα, οπότε περπατώντας είναι
πολύ πιο εύκολο. Μπορεί το θέαμα των ερειπίων τού πάλαι ποτέ κραταιού γεφυριού
να είναι απογοητευτικό, αλλά ολόκληρη η τοποθεσία απ’ όπου περνάει ο ποταμός
Αλιάκμονας έχει μια σπάνια ομορφιά. Από τα 6 τόξα του γεφυριού σώζεται μονάχα
ένα μικρό στην ανατολική πλευρά. Τα περισσότερα έπεσαν από την ανατίναξη των
Άγγλων του 1941 και τα υπόλοιπα «καθάρισε» ο Εγκέλαδος τον Μάιο του 1995. Το
γεφύρι του Πασά πάνω στον Αλιάκμονα ποταμό ήταν πραγματικά μεγαλειώδες, όταν
χτίστηκε στα 1690 περίπου. Ο Ι. Λαμπρίδης αναφέρει ότι το έχτισε ο Μαχμούτ
Πασάς (πολύ πριν από τον Αλή Πασά) και ο Γάλλος περιηγητής Πουκεβίλ
συμπληρώνει ότι χτίστηκε για να ευχαριστήσει τον θεό ο Πασάς, αφού μια γυναίκα
του έπεσε στον ορμητικό Αλιάκμονα και σώθηκε από θαύμα. Πριν από τη θεμελίωσή
του έγινε ένα ολόκληρο τεχνικό έργο, αφού ένας μεγάλος, αλλά όχι πολύ παχύς,
βράχος έφραζε τον ρου του Αλιάκμονα. Ο βράχος έπεσε και το ποτάμι πήρε τη
σημερινή του ροή. Θεωρείται το πιο παλιό γεφύρι στη Δυτική Μακεδονία. Από εδώ
περνούσαν τα ηπειρώτικα καραβάνια προς την Ευρώπη, αλλά και ξενιτεμένοι των
Γρεβενών και του Βοΐου. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι το ύψος της μεσαίας
μεγάλης καμάρας ήταν πάνω από 15 μέτρα και όταν το ποτάμι ήταν πολύ ορμητικό
ένα καμπανάκι ηχούσε προειδοποιώντας τους διαβάτες, ώστε να προσέξουν ή να μη
δοκιμάσουν να το περάσουν καθόλου. Οι κολόνες της ΔΕΗ, ένα μεγάλο κτίριο στα
αριστερά και ένα φρικτό αντλιοστάσιο από τσιμεντόλιθους στο βάθρο του
κεντρικού τόξου, κάνουν ό,τι μπορούν για να υποβαθμίσουν την αξία του γεφυριού
και την ομορφιά του τοπίου. Κρίμα, γιατί ακόμα και αυτά τα ερείπια που έχουν
μείνει «μιλάνε» από μόνα τους.

Σε μικρή απόσταση από το γεφύρι του Πασά συναντάμε τη μεγάλη επαρχιακή οδό που
ενώνει την Κοζάνη με τα Ιωάννινα και την Καστοριά. Στα 3 χλμ. δεξιά βρίσκεται
η θέση Μπάρα και από εκεί ξεκινούν δύο δρόμοι που οδηγούν σε μια από τις πλέον
ονομαστές και όμορφες κωμοπόλεις της Ελλάδας. Δεν είναι άλλη από τη Σιάτιστα.
Χωρισμένη σε δύο συνοικίες, τα Γεράνεια (κάτω) και τη Χώρα (επάνω), η
πρωτεύουσα της επαρχίας Βοΐου διατηρεί ακόμα τα χαρακτηριστικά εκείνα που την
κάνουν ξεχωριστή. Μιλάμε φυσικά για τα αρχοντικά και τις εκκλησιές της. Για
την ετυμολογία της λέξης Σιάτιστα υπάρχουν πολλές εκδοχές, αλλά εγώ κράτησα τη
γερμανική σαν πολύ ενδιαφέρουσα. Προέρχεται, λένε, από τις λέξεις Shatz (=
θησαυρός) και Stadt (= πόλη). Η ερμηνεία αυτή μάλιστα συμπίπτει με το
παρωνύμιο του 16ου αιώνος που ονομάτιζε τη Σιάτιστα ως «Φλωροχώρι» (από τα
πολλά φλουριά φυσικά!). Όσοι αναρωτιούνται για το τι γυρεύουν οι γερμανικές
λέξεις και πόσο τελικά πλούσια ήταν η Σιάτιστα, δεν έχουν παρά να ανατρέξουν
στην ιστορία της.

Παρά την απομονωμένη θέση της στη Δυτική Μακεδονία, στα 1600 περίπου είναι ήδη
ένα ανεπτυγμένο βιοτεχνικό κέντρο. Οι κάτοικοι ασχολούνται με την υφαντική, τη
γουνοποιία, τη βαφική και την αμπελοκαλλιέργεια. Οι έμποροι Σιατιστινοί από
την άλλη χρησιμοποιώντας τις ορεινές διαβάσεις του Σμόλικα και των Ζαγοριών,
φθάνουν στα Γιάννινα και από εκεί τραβάνε για Βενετία, Ρωσία, αλλά κυρίως για
Κεντρική Ευρώπη, Βουδαπέστη και Βιέννη. Η τεράστια οικονομική ακμή έρχεται
στους αιώνες που ακολουθούν και η επαφή τους με τον πολιτισμό της ελεύθερης
Ευρώπης τούς ωθούν να ασχοληθούν με την τέχνη και προπάντων την αρχιτεκτονική.
Δεν έφτιαχαν απλά σπίτια για να «βάλουν ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι τους».
Εξέλιξαν τη λαϊκή ελληνική αρχιτεκτονική σε ύψιστο βαθμό, απέκτησαν ύφος
ξεχωριστό, πολύ προοδευτικό για την εποχή εκείνη στην Ελλάδα, δείχνοντας από
την άλλη τα πλούτη τους. Οι επιρροές από την Ευρώπη είναι πολλές (π.χ. βιτρό),
αλλά η ελληνικότητα των μορφών, αλλά και των μαστόρων που τα έχτισαν
(Ηπειρώτες από την Κόνιτσα και τα γύρω της χωριά) είναι μη αμφισβητήσιμη.
Φαινόμενο μοναδικό επίσης για τις πόλεις της Ελλάδας εκείνης της εποχής είναι
το πλήρες δίκτυο ύδρευσης και υπονόμων που χρηματοδότησαν οι απόδημοι
Σιατιστινοί.

Από τα υπέροχα αρχοντικά σήμερα σώζονται τουλάχιστον 30 και στέκουν σαν
υπέροχα κοσμήματα μέσα στην πόλη που προσπαθεί να διατηρήσει τον παραδοσιακό
χαρακτήρα της. Όσον αφορά, δε, τις περίφημες μεταβυζαντινές εκκλησιές της,
αξίζει κανείς να επισκεφθεί εκείνη της Αγίας Παρασκευής με τις αγιογραφίες του
16ου αιώνα (βρίσκεται στο κέντρο της συνοικίας Γεράνεια) για να καταλάβει.

Αν και για τη Σιάτιστα θα άξιζε μια πλήρης και αναλυτική περιγραφή των όσων
αντικρύζουν τα μάτια ενός επισκέπτη ­ πράγμα που πιθανότατα θα γίνει σε
επόμενο κομμάτι ­ προχώρησα για να δω από κοντά δύο χωριά-«δορυφόρους» της
πόλης, τη Γαλατινή και την Εράτυρα.

Ακολουθώντας τα 8 χιλιόμετρα της ασφάλτινης διαδρομής για τη Γαλατινή, το
τοπίο σε υποβάλλει. Φαλακρά βουνά από πέτρα και μόνο πέτρα, πρωτοφανής η
απουσία ξύλου και η Γαλατινή στη μέση ενός οροπεδίου με το βουνό Σινιάτσικο να
στέκεται από πάνω της σαν γίγαντας ντυμένος στα λευκά. Στα 1.050 μέτρα είναι
χτισμένη και το τοπίο που σε αγριεύει είναι αποτέλεσμα της υπερβόσκησης και
της αλόγιστης ξύλευσης τον 19ο αιώνα. Από τη Γαλαντινή πέρασε ο Κοσμάς ο
Αιτωλός και ονομάτισε το βουνό Σινιάτσικο (από Χιονιάς που λεγόταν)
προφητεύοντας έτσι τη «σύναξη» του 1912… Μιλάμε για κυνηγημένα από τους
Τούρκους γυναικόπαιδα από την Καστοριά και το Βόιο που συγκεντρώθηκαν εκεί.
Στη Γαλατινή επίσης λένε ότι γεννήθηκε το 1846 ο γνωστός «κλέφτης» Γεώργιος
Νταβέλης. Σήμερα μένουν εδώ περίπου 3.000 κάτοικοι, και η Γαλατινή φαίνεται
περιποιημένη χωρίς να έχει να επιδείξει κάτι το εξαιρετικό, εκτός από το τοπίο
τριγύρω.

Στην Εράτυρα τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Από πολύ παλιά αποτελούσε
σημαντικό κεφαλοχώρι πάνω στον δρόμο Σιάτιστας-Καστοριάς, ενώ, σύμφωνα με
ευρήματα, δεν αποκλείεται η περιοχή αυτή να κατοικείται από προϊστορικούς
ακόμα χρόνους. Το όνομά της ήταν Σέλιτσα και μόλις στα 1928 μετονομάστηκε σε
Εράτυρα. Την περίοδο της τουρκοκρατίας η Σέλιτσα ήταν απάτητο, αμιγώς ελληνικό
χωριό και πλήρωνε μονάχα φόρους. Στην ακμή της επάνω η Σέλιτσα φημιζόταν για
τα κτηνοτροφικά της προϊόντα, τα κηπευτικά, τα αμπέλια της, ενώ ανέπτυξε
τουλάχιστον 60 βιοτεχνίες κατεργασίας δέρματος (βυρσοδεψεία). Και στο εμπόριο
όμως δεν πήγαινε πίσω η Σέλιτσα. Έτσι πλούσιος που ήταν ο τόπος προκάλεσε τον
φθόνο των ληστών Τουρκαλβανών που την κατέστρεψαν 2 φορές (στην πρώτη μονάχα
έκαψαν 104 σπίτια!). Παρ’ όλα αυτά η Σέλιτσα ή Εράτυρα ήταν η πρώτη κωμόπολη
της Δ. Μακεδονίας που εξαγόρασε τα κτήματά της από το τουρκικό δημόσιο στα
1865. Παρά τις εναλλασσόμενες περιόδους ακμής και και παρακμής η Εράτυρα
κατάφερε να διατηρήσει το χρώμα της, μέχρι και στις αρχές του 20ού αιώνα οι
κάτοικοί της δεν έπαψαν να φτιάχνουν υπέροχα ­ παραδοσιακά ­ πέτρινα
αρχοντικά. Ο σημερινός οικισμός είναι πολύ περιποιημένος και αληθινά
ξεχωριστός.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Η διαδρομή που σας προτείνω δεν είναι καθόλου μεγάλη ούτε επίπονη. Σε δύο από
τα σημεία όμως χρειάζεται αυτοκίνητο με δυνατότητα κίνησης σε λασπωμένο και
ίσως παγωμένο από το χιόνι χωματόδρομο. Προσωπικά με το Suzuki Grand Vitara
δεν αντιμετώπισα κανένα πρόβλημα. Πρώτα αναφέρω τη διαδρομή για το χωριό Παλιά
Μηλιά, που είναι κάπου 1 χιλιόμετρο από το νέο χωριό (ο χωματόδρομος ξεκινάει
στα αριστερά σας μπαίνοντας στο χωριό, απέναντι από το καφενείο-μπαρ που έχει
και φωτεινή επιγραφή, εάν θυμάμαι καλά). Αν θα πάτε στην Παλιά Μηλιά με τα
πόδια προσοχή στα τσοπανόσκυλα που τη φρουρούν, γιατί δεν αστειεύονται…
ιδιαίτερα με τους πρωτευουσιάνους! Το άλλο λασπωμένο κομμάτι της διαδρομής
βρίσκεται προς το γεφύρι του Πασά, αλλά για εκεί χρησιμοποιήστε τα ποδαράκια
σας (λιγότερο από 500 μ.) Η Σιάτιστα βρίσκεται ακριβώς στο μέσον της διαδρομής
Γρεβενά-Κοζάνη και απέχει περίπου 28 χλμ. και από τα δύο αστικά κέντρα. Η
Γαλατινή απέχει από τη Σιάτιστα 8 χλμ. και η Εράτυρα 12 χλμ. Πολύ κοντά στην
Εράτυρα βρίσκεται και η Καστοριά για όσους θα ήθελαν να διανυκτερεύσουν στη
λίμνη ή επιθυμούν να ακολουθήσουν τη διαδρομή αντίστροφα.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Κατά μήκος της διαδρομής μην περιμένετε να βρείτε στα χωριά ή τις κωμοπόλεις
και υπάρχουν σημαντικοί λόγοι γι’ αυτό. Πρώτον, στα Γρεβενά ο τόπος είναι
φτωχός και έπειτα στην περιοχή της Κοζάνης βρισκόσαστε πολύ κοντά σε μεγάλα
αστικά κέντρα (πολύ κοντά στη διαδρομή αυτή είναι και η Καστοριά). Το
ξενοδοχείο της Σιάτιστας «Αρχοντικόν» 0465-21298) πραγματικά ξεχωρίζει και αν
σκοπεύετε να γνωρίσετε καλύτερα τη Σιάτιστα δεν έχετε παρά να μείνετε εκεί. Σε
όσους αρέσουν τα χειμερινά σπορ μπορούν να κάνουν ορειβασία στο βουνό
Μπούρινος, όπου υπάρχει και καταφύγιο (Ορειβατικός Σύλλογος Σιάτιστας 0465-22805).

ΦΑΓΗΤΟ

Από το 1805 μιλούν οι περιηγητές για τα κρασιά της Σιάτιστας. Κάποτε τα
αμπέλια κατελάμβαναν τουλάχιστον 15.000 στρέμματα, αλλά τώρα έχουν απομείνει
μόνο 3.000. Ήταν ονομαστά τα κρασιά της, γιατί τα αμπέλια τότε ήταν
«φτιαγμένα» σε πετρώδη εδάφη. Ακόμα και σήμερα όμως παραμένει η φήμη του
«ηλιαστού» κρασιού, το οποίο προέρχεται από σπάνιες ποικιλίες μοσχάτων
σταφυλιών, τα οποία μένουν στον ήλιο για 1-2 μήνες. Όποιος μπορεί να βρει
τέτοιο κρασί με παλαιότητα που να ξεπερνά τα 30 χρόνια, προσωπικά θα το
πλήρωνα όσο-όσο! Καλά μπορείτε να φάτε στη Σιάτιστα, τόσο στο εστιατόριο του
ξενοδοχείου «Αρχοντικόν» όσο και στις ταβέρνες στην πλατεία της συνοικίας
Γεράνεια.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

(Κωδικός Σιάτιστας 0465)

Κέντρο Υγείας 22222

Αστυνομία 21111

Δήμος 21269

Νοσοκομείο Κοζάνης 0461-33711

Τουριστική Αστ. Κοζάνης 0461-24131.