ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο Δούναβης και οι Πρέσπες

Μια κακή και μια καλή είδηση από τον ευρύτερο χώρο των Βαλκανίων, μας
αναγκάζουν να ξανασκεφθούμε πάνω στις έννοιες των συνόρων και της εθνικής
κυριαρχίας στον βαθμό μάλιστα που συγκρούονται με υπέρτερες αξίες, όπως αυτή
του περιβάλλοντος.

Το κακό ξεκίνησε από τη Ρουμανία όταν τα υγρά απόβλητα χρυσωρυχείου, με υψηλές
συγκεντρώσεις κυανίου έφθασαν τελικά στο σερβικό τμήμα του Δούναβη,
σκορπίζοντας τον θάνατο στις υδρόβιες βιοκοινωνίες. Δεν είναι βέβαια η πρώτη
φορά που η βιομηχαινκή (και όχι μόνο) ασυδοσία στη μια πλευρά των συνόρων
πλήττει το περιβάλλον της άλλης πλευράς, προκαλώντας οικολογικές και
οικονομικές καταστροφές μεγάλης κλίμακας. Τα μεγάλα ποτάμια είναι τα πρώτα
θύματα της διασυνοριακής λεγόμενης ρύπανσης, αλλά και οι αγωγοί των
ανεπιθύμητων αποβλήτων. Από τον διευρωπαϊκό Ρήνο έως τους πολυεθνικούς
ποταμούς των Βαλκανίων, το ίδιο άλυτο μέχρι στιγμής πρόβλημα: το διακρατικό
δίκαιο είναι ανίσχυρο απέναντι στα εθνικά δικαιώματα, μεταξύ των οποίων και
η… καταστροφή του περιβάλλοντος.

Και μπορεί βέβαια τόσο η Σερβία όσο και η Ουγγαρία (η δεύτερη πληγείσα χώρα)
να απειλούν ότι θα καταφύγουν στο Διεθνές Δικαστήριο ζητώντας αποζημιώσεις,
αλλά είναι απολύτως βέβαιο επίσης πως ακόμη και αν δικαιωθούν, τα όποια
χρήματα δεν μπορούν να επαναφέρουν τη ζωή στα οικοσυστήματα ούτε να καθαρίσουν
το ποτάμι. Εδώ ο χρόνος και μόνο μπορεί να κλείσει τις πληγές, πράγμα που,
σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις ειδικών, δεν θα συμβεί πριν περάσει μια
πενταετία. Η θεωρία, λοιπόν, «ο ρυπαίνων πληρώνει» δεν έχει νόημα ούτε και
στην προκειμένη περίπτωση, αν πρόκειται για χρήματα προοριζόμενα για κάποιο
είδος αποκατάστασης. Όπως και στα μεγάλα ατυχήματα των θαλασσών, έτσι και στα
μεγάλα επεισόδια ρύπανσης των χερσαίων υδροφορέων, η τεχνολογία είναι ανίκανη
να επανορθώσει τις ζημιές. Αντίθετα, οι όποιες επενδύσεις θα πρέπει να
κατευθύνονται στην πρόληψη, πράγμα που ούτε ως φιλοσοφία ούτε ως πρακτική
διαπνέει τόσο το διακρατικό όσο και τα εθνικά συστήματα δικαίου. Η έννοια των
ορίων, για παράδειγμα, βασίζεται σε μία εκ των υστέρων διαπίστωση, μετά την
παραγωγή της ρύπανσης, ενώ η (μη εφαρμοζόμενη) αρχή της προφύλαξης
(precautionary principile) προϋποθέτει την καθαρή παραγωγή.

Φυσικά τέτοιες ρυθμίσεις δεν είναι καν δυνατές για χώρες που δεν ανήκουν σε
συνασπισμούς που υποτίθεται πως επιλαμβάνονται των διακρατικών διαφορών που
απασχολούν τους εταίρους τους. Και εκεί όμως τα πράγματα δεν εξελίσσονται τόσο
ομαλά, όπως φάνηκε πρόσφατα στη σχετική Οδηγία της Ε.Ε. που αφορά στη ρύπανση
των υπόγειων υδάτων. Οι διαδικασίες εναρμόνισης είναι συχνά χρονοβόρες,
απαιτούν κοινές επιστημονικές μεθόδους για την αποτίμηση της κατάστασης του
περιβάλλοντος και σε τελευταία ανάλυση η εφαρμογή των κανόνων δικαίου
επαφίεται στην καλή θέληση των κρατών-μελών, αφού το σύστημα δεν προβλέπει
κυρώσεις ή άλλου είδους μηχανισμούς καταστολής. Η υπόθεση του παγκοσμίου
περιβάλλοντος, όπως και η υπόθεση της ειρήνης, της φτώχειας και της
υπανάπτυξης, δεν αποτελούν πρώτιστο μέλημα των διεθνών οργανισμών ή των κατά
καιρούς πολυδιαφημιζόμενων συνθηκών για την εξισορρόπηση των ανισοτήτων.

Γι’ αυτό και οι πρωτοβουλίες σε περιφερειακό επίπεδο αποκτούν ιδιαίτερη
σημασία, ακόμη και αν προέρχονται από μικρά κράτη με λιγοστούς πόρους και όχι
γενικευμένη την περιβαλλοντική συνείδηση, όπως συνέβη πρόσφατα με την
περίπτωση των Πρεσπών. Η συμφωνία που συνυπέγραψαν οι Πρωθυπουργοί της
Ελλάδας, της Αλβανίας και της FYROM για τη δημιουργία Διαβαλκανικού Πάρκου,
δεν έχει μόνο συμβολική σημασία. Εγκαινιάζει μια νέα εποχή στις σχέσεις των
γειτονικών χωρών με όχημα τη συνδιαχείριση ενός κοινού περιβαλλοντικού πόρου.
Οι πόροι αυτοί, τα δάση, οι λίμνες, τα ποτάμια, αποτελούσαν κατά παράδοση
πεδία αντιδικίας και ανταγωνισμού σε ό,τι αφορά την άντληση βραχυπρόθεσμου
οικονομικού (εθνικού) οφέλους.

Η ιδέα του οικολογικά ενιαίου χώρου μπορεί να λειτουργήσει ως αντίβαρο στους
ποικίλους εθνικισμούς (της Αριστεράς και της Δεξιάς) και να αναδείξει νέες
μορφές συνεργασίας.

Μπορεί εν τέλει να τροφοδοτήσει με νέα εργαλεία τον χώρο της (εξωτερικής)
πολιτικής σε μια προσπάθεια για μια διαφορετική ανάγνωση της γεωργραφίας των
ανθρώπων.