ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η άλλη τηλεοπτική βία

Κόκκινο είναι το χρώμα της μικρής οθόνης. Κόκκινο σαν αίμα, σαν φόνος, σαν
χαμός. Αν ήταν ασθενής η τηλεόραση θα έπασχε από ακατάσχετη αιμορραγία. Ένας
παράδοξος ασθενής που, αντί να οδηγείται βαθμιαία στον θάνατο, κερδίζει ζωή,
νιάτα και δροσιά. Το αίμα, καθώς ρέει, χαρίζει έλξη και ακροαματικότητα.

Η τηλεοπτική βία αποτελεί προσφιλές αντικείμενο ακατάπαυστης ερευνητικής
ενασχόλησης. Γνωρίζουμε πλέον επακριβώς πόσες σκηνές βίας εκτυλίσσονται ανά
δευτερόλεπτο στα διάφορα προγράμματα, πόσο αίμα ρέει, πόσοι φόνοι
εκτυλίσσονται στα δελτία ειδήσεων, στα σίριαλ, στα παιδικά προγράμματα.

Χρήσιμη η ποσοτική αποτύπωση. Η αλήθεια όμως εξακολουθεί να είναι πάντα κάτι
παραπάνω από την ακρίβεια. Και σε αυτό το παραπάνω, που δεν αποτυπώνεται,
κρύβεται η άλλη αλήθεια της τηλεοπτικής βίας.

Οι αριθμοί εξασφαλίζουν αυτό που επιδιώκει κάθε καταγραφή. Να βάλουν μια τάξη
στο χάος των πραγμάτων, να προσφέρουν μια αίσθηση ελέγχου της πραγματικότητας.

Ο εντομολόγος, που παρατηρεί στο μικροσκόπιο την άψυχη πεταλούδα και
καταγράφει τις ιδιότητές της, έχει ήδη χάσει μια σπουδαία ιδιότητα, το τίναγμα
των φτερών της, το πέταγμά της. Οι στατιστικές καμπύλες δεν εντοπίζουν την
καμπύλη του σώματος, την τροχιά που αυτό διαγράφει έτσι καθώς φτερουγίζει στον
αέρα.

Οι στατιστικές τής βίας αφήνουν εκτός θέασης μια πολύτιμη ιδιότητα των
τηλεοπτικών δρώμενων: Την άλλη βία, εκείνη που σαν το φτερούγισμα της
πεταλούδας δεν μπαίνει κάτω από το μικροσκόπιο. Ελεύθερη, η άλλη τηλεοπτική
βία, φτερουγίζει ανάμεσά μας σκορπώντας δυσεντόπιστες παρενέργειες, βλαβερούς
ήχους, οσμές.

Η άλλη λοιπόν βία. Και πώς να τη μετρήσεις; Η άλλη βία έχει να κάνει όχι με
ποσοστικά, αλλά με ποιοτικά ερωτήματα. Ποιος εμφανίζεται ως βίαιος στη μικρή
οθόνη; Πόσο νομιμοποιημένη είναι η βία που ασκεί;

Ερευνητικά προγράμματα όπως εκείνα του Gerbner ή του Fiske είναι εδώ
αποκαλυπτικά. Υπάρχει μια κοινωνική διαφοροποίηση της προβαλλόμενης βίας. Οι
μειονότητες, οι περιθωριακοί, οι πάσης φύσεως αποκλίνοντες έχουν περισσότερες
πιθανότητες να εμφανισθούν ως αδικαιολογήτως βίαια άτομα. Οι προνομιούχοι, οι
κοινωνικά αποδεκτοί, όταν δεν εμφανίζονται ως θύματα αλλά ως δράστες
εγκλημάτων, τότε η πράξη τους είναι συνήθως παρακινούμενη από ευγενή ελατήρια
ή από ψυχοπαθολογία.

* Η ενδο-οικογενειακή βία συγκαλύπτεται. Η τηλεόραση προτιμά να παρουσιάζει τη
βία σαν μια υπόθεση μεταξύ αγνώστων. Έτσι καθησυχάζονται οι τηλεθεατές ως προς
τα δράματα που υφέρπουν στα υπόγεια της Αγίας Οικογένειας.

Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού μας, οι λιγότερο
εύποροι καταναλωτές, οι φτωχοί άνθρωποι, ενσαρκώνονται στην τηλεόραση από το
1,2% των ρόλων. Στην ουσία είναι σαν να μην υπάρχουν. Αόρατοι. Δεν μπορούμε να
συνδεθούμε μαζί τους. Γιατί εάν και όταν απεικονίζεται αυτό το τμήμα του
πληθυσμού, έχει έως και διπλάσιες πιθανότητες να συνδεθεί η απεικόνισή του με
βίαιες εικόνες, με εγκλήματα, με ναρκωτικά, με μηνύματα που γεννούν φόβο.

Η άλλη βία είναι εκείνη που συγκαλύπτει και διαστρέφει όψεις της πραγματικής
εν ζωή βίας.

Πριν από λίγες ημέρες ως πρώτη είδηση κάποιων ιδιωτικών καναλιών «έπαιζαν» οι
κόκκινοι σταυροί που ένα πρωί βρέθηκαν στους τοίχους κάποιων σπιτιών, στο
Αιγάλεω. «Αίμα σατανιστικών τελετουργιών» έσπευσαν να πουν. «Ζωοθυσίες στον
άρχοντα του σκότους». Επιστρατεύθηκαν υποβλητικές μουσικές, σκηνοθετήθηκαν
σποτάκια με χθόνιες σατανολάγνες τελετές. Είδαμε κατοίκους της περιοχής
τρέμοντας από τον φόβο τους να σταυροκοπιούνται στην κάμερα.

Τελικά, ήταν μια πλάκα! Νεαροί αστειευόμενοι έβαψαν τους τοίχους. Δεν
φανταζόντουσαν βέβαια ότι αυτό θα γινόταν πρώτη είδηση στα κανάλια!

Η μικρή οθόνη επέλεξε το σενάριο της ζωο-θυσίας. Επέλεξε και έφτιαξε ως πρώτη
είδηση «σατανιστές στο Αιγάλεω».

Η άλλη βία της τηλεόρασης είναι εκείνη που μετατρέπει την πλάκα σε φόβο. Η
άλλη βία της τηλεόρασης είναι εκείνη που προτιμά τον σατανισμό ­ που βγάζει
μπόλικη είδηση ­ από τη νεανική πλάκα, που δεν πουλά, που δεν βγάζει θέαμα,
που το μόνο που κάνει είναι να επιτρέπει σε νεαρούς να διοχετεύουν στο κενό τη
συσσωρευμένη από τη ζωή τους πλήξη και αδιαφορία.

Η άλλη βία της τηλεόρασης είναι εκείνη που όχι μόνο δεν καταφέρνει να παρέμβει
στα γενεσιουργά αίτια της νεανικής πλήξης και της παθητικότητας, αλλά τα
αναπαράγει, τα εντείνει, τα τροφοδοτεί με κάθε τρόπο. Όλο και πιο πολύ, κάθε
μέρα και πιο πολύ. Λίγο ακόμα, να χαμηλώσουμε λίγο χαμηλότερα, λίγο χαμηλότερα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.