Γιατί εγκαταλείψατε το Πωγώνι;

Είναι 3 η ώρα το πρωί και αποκαμωμένος κάθομαι δίπλα στο τζάκι, κρατώντας ένα
ποτό στο χέρι. Το ταξίδι της επιστροφής ήταν πολύ κουραστικό, αλλά δεν είναι
αυτό που με έχει καταβάλει. Ένα βαρύ σκοτεινό πέπλο έχει καθήσει επάνω στην
ψυχή μου, μα δεν αγωνίζομαι να το διώξω. Απλώς το ψάχνω, το ψηλαφώ και
προσπαθώ να καταλάβω. Καιρό τώρα στριφογυρνάω στην Ελλάδα και όσο ξεστρατίζω
από το γνωστό και πιθανώς τουριστικό τόσο συναντάω το τίποτα και την
εγκατάλειψη. Βλέπω κομμάτια της χώρας να αποδεκατίζονται πληθυσμιακά, ενώ
δίπλα τους γίνονται τεράστια έργα, φαρδείς δρόμοι ασφάλτινοι, όχι χωμάτινοι.
Βλέπω σχολεία έρημα με σπασμένα τζάμια, χορταριασμένες αυλές, κούνιες που
στριγκλίζουν νευρικά στο πέρασμα του βοριά. Βλέπω εικόνες ερήμωσης, εικόνες
χωριών-φαντασμάτων, εικόνες ηλικιωμένων που, αποκαμωμένοι από τη ζωή,
περιμένουν να έρθει ο θάνατος να τους λυτρώσει. Βλέπω αραιά και πού
πιτσιρικάδες, οι οποίοι έχουν όνειρο να πάνε στην Αθήνα για να κλειστούν στην
υγρή γκαρσονιέρα και να παρατηρούν τον κόσμο μέσα από το Ίντερνετ και τις
οθόνες. Βλέπω κοπελιές σαν τα κρύα τα νερά να ζηλεύουν την πλούσια ζωή που
βλέπουν στα σίριαλ και να φεύγουν από το χωριό για να γευθούν το χειρότερο.

Όλα ετούτα τα στενάχωρα έρχονται σήμερα το βράδυ μαζί με εικόνες αυθεντικής
ηπειρώτικης γης, γνήσιων αρχιτεκτονικών μορφών, υπέροχων κτισμάτων και
απίστευτου φυσικού τοπίου. Την ίδια στιγμή ξεκινάει και ένα τραγούδι…
«Γιάννη μου το, Γιάννη μου τόοο, Γιάαανη… Γιάννη μου το μαντίλι σου…».
Μόλις έχω γυρίσει από το Πωγώνι και η ψυχή μου «βαράει πωγωνίσιο», ηπειρώτικο
πολυφωνικό τραγούδι με «Πάρτη», «Γυριστή», «Κλώστη» και ένα σωρό «Ισοκράτες».

Το βλέμμα μου αστράφτει. Ρε σεις, εσείς που κατάγεστε από το Πωγώνι, πώς
βάσταξε η ψυχή σας και το αφήσατε έτσι; Πώς μπορείτε να μιλάτε για την πατρίδα
σας, όταν έμειναν πίσω σας μονάχα συντρίμμια; Όταν εγώ με τα μάτια μου βλέπω
μία γιαγιά να πηγαίνει μία γαβάθα φαγητό σε μιαν άλλη που είναι περισσότερο
άρρωστη και στριφογυρνάει μονολογώντας ανάμεσα στα ερείπια σαν τρελή; Όταν τη
ρωτάω αν έχει γιους ή κόρες και μου γνέφει πως ναι, αλλά είναι μακριά! Τόσα
χρόνια δεν μάθατε την ξενιτιά; Δεν την τραγουδήσατε;

«Η ξενιτιά, η φυλακή, ο θάνατος, η αγάπη, τα τέσσερα ζυγίστηκαν και πιο βαριά
είν’ τα ξένα…».

Τα τραγούδια σας μιλάνε από μόνα τους. Δεν θέλω να ακούσω για κρατική μέριμνα
και τα ρέστα, που παπαγαλίζουν όλοι οι μικρόνοοι. Δεν χρειάζεται καμιά κρατική
μέριμνα για να αγαπήσεις το πέτρινο σπίτι σου στο χωριό και να φροντίσεις να
μην το ρίξουν οι κισσοί! Και μη μου πείτε ότι αυτά τα πελεκημένα λιθάρια δεν
έχουν καμιάν αξία!

Για όλους εμάς τους υπόλοιπους, το Πωγώνι βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα του
Νομού Ιωαννίνων και ένα τμήμα του βρίσκεται στη Βόρειο Ήπειρο, στην Αλβανία.
Πολλά βουνά κυκλώνουν το Πωγώνι, μα ένα από αυτά έβλεπα όπου και αν πήγα. Το
μάτι μου καρφωνόταν πάντα στη Νεμέρτσικα ή αλλιώς Μερόπη. Οι ψηλότερες και
ασπρισμένες κορυφές της μπορεί να βρίσκονται στην Αλβανία (και είναι φοβερό
ότι οι δύο ψηλότερες ονομάζονται Πάπιγκο και Μικρό Πάπιγκο!), αλλά η θέα τους
είναι μοναδική. Δεν μπορείς να νιώσεις τη Νεμέρτσικα από φωτογραφίες. Πρέπει
να πας στο Πωγώνι για να συγκλονιστείς στη θέα του βουνού.

Στο Πωγώνι τα ισιάδια σπανίζουν. Συνεχείς χαμηλοί λόφοι και ομαλές χαράδρες
χαρακτηρίζουν το τοπίο και οι μικρές κοιλάδες που σχηματίζονται, μοιάζουν με
οάσεις. Για να δώσεις πιο σωστά την εικόνα από το Πωγώνι, πρέπει να μιλήσεις
για τη βελανιδιά, ή αλλιώς «ντούσκο», πρέπει να ατενίσεις τα απέραντα
δρυοδάση. Ιερό δένδρο το ντούσκο για την περιοχή αυτή. Δυστυχώς, όμως, ούτε
καρβουνιάρηδες θα δεις ούτε κλαδεμένες βελανιδιές. Η οικονομία μερικές
δεκαετίες πιο πριν επέβαλλε την πρακτική των «κλαδαριών». Τα κλαδιά από τις
βελανιδιές κόβονταν και στοιβάζονταν πάνω στα ίδια τα δένδρα. Αυτά τα κλαδιά
τα έπαιρνε ο κτηνοτρόφος, για να ταΐσει τα ζώα τον χειμώνα. Θέριευε η
κλαδεμένη βελανιδιά την άνοιξη, έδινε και παχύ ίσκιο το καλοκαίρι!

Ό,τι απέμεινε από το αρχοντικό των Λολακαίων στις Ποντικάτες

Η γεωργία και η κτηνοτροφία αποτελούν τις διαχρονικές ασχολίες των κατοίκων
στο Πωγώνι, αλλά εκείνο που τους σημάδεψε όλους ήταν η ξενιτιά. Ο περιηγητής
Leake αναφέρει ότι οι άνδρες από το Δελβινάκι αποδημούν στην Κωνσταντινούπολη
ως κηπουροί και κρεοπώλες. Άλλους τους βρίσκουμε στη Ρωσία να πωλούν μήλα και
άλλους στη Γερμανία να εμπορεύονται χρυσές κλωστές. Ως πλανόδιοι τεχνίτες, οι
Πωγωνίσιοι (βαρελάδες, χασάπηδες, ασβεστάδες κ.λπ.) πορεύονται στον χώρο της
Βαλκανικής, αλλά και πιο πέρα, ενώ μερικά επαγγέλματα παρουσιάζουν απίστευτη
εξειδίκευση, ανάλογα με τον χώρο καταγωγής. Χασάπηδες από το Δολό, μπακάληδες
από τη Μερόπη, τσαρουχάδες από τον Κακόλακκο. Ύστερα από τα 1830, λίγοι
αντέχουν να μείνουν στο Πωγώνι, όχι μόνο γιατί οι φόροι είναι ασήκωτοι, αλλά
και γιατί οι επιδρομές των αλλοφύλων στα χωριά είναι συνεχείς. Τραγουδάνε οι
Πωγωνίσιοι την ξενιτιά, όπως τραγουδάνε τον θάνατο, και ονοματίζουν ένα
λουλούδι του φθινοπώρου ως «διώχνη», γιατί διώχνει τους άνδρες στο ταξίδι.

Το σημερινό Πωγώνι με τη χειμερινή μορφή του, που αποκαλύπτει όλη την
εγκατάλειψη και τη γύμνια από τους ανθρώπους που θα το στηρίξουν, το αγάπησα
και το ένιωσα πολύ. Το μικρό μου οδοιπορικό στην περιοχή μπορεί να βγήκε
πονεμένο, αλλά μοιρολόι δεν θα πω. Δεν πιστεύω ότι έχει έρθει το τέλος και
περιμένω από την περήφανη ράτσα των Πωγωνίσιων να αφυπνιστεί και να περάσει
στην πράξη.

Μπήκα από το Καλπάκι, ακολουθώντας τη διαδρομή για Κακαβιά. Τα έργα
διαπλάτυνσης του δρόμου συνεχίζονται και ύστερα από περίπου 11 χιλιόμετρα
αντίκρυσα τη μικρή λίμνη της Ζαραβίνας. Στη «Γεωγραφία Ηπείρου και Αλβανίας»
του 1832 τη θεωρούν επικίνδυνη, γιατί είναι πολύ βαθιά ακόμα και στις άκρες
της. Πάντως, λένε ότι η λίμνη της Ζαραβίνας σήμερα είναι ιδιόκτητη, αλλά το
μπάνιο επιτρέπεται! Στη μία άκρη, βέβαια, υπάρχει και ιχθυοτροφείο. Πρώτη
στάση έκανα στο Δελβινάκι, που είναι ένα από τα μεγαλύτερα στο Πωγώνι. Στο
κέντρο του χωριού ξεχωρίζει ο ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου του 17ου αιώνα. Πιο
πίσω βρίσκεται ένα μεγάλο πέτρινο «κόσμημα», το παλιό Αρρεναγωγείο, αλλά και
Παρθεναγωγείο (μεταξύ τους χωρίζονταν από χαμηλό καγκελάκι), στα οποία σήμερα
στεγάζεται βιβλιοθήκη και Σχολή Ταπητουργίας.

Συνέχισα τον δρόμο για Πωγωγιανή και έστριψα στη διασταύρωση για Ποντικάτες.
Μεγάλη εντύπωση μου έκανε ετούτο το χωριό. Εμφανής η εικόνα της εγκατάλειψης,
αλλά και φοβερή η ομορφιά, καθώς σκαρφαλώνει στο ύψωμα, ενώ από κάτω απλώνεται
μία μικρή καταπράσινη πεδιάδα. Δώδεκα περίπου είναι οι μόνιμοι και ηλικιωμένοι
κάτοικοι του χωριού, καμιά δεκαριά και οι φαντάροι του ελληνικού φυλακίου.
Σταμάτησα εμπρός σε έναν όρθιο τοίχο, τον μοναδικό που απέμεινε από ένα
σπουδαίο αρχοντικό το οποίο χτίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1900. Μια γιαγιά
ρώτησα ποιανού ήταν και μου απάντησε: «Των Λολακαίων παιδί μου. Πού να
βρίσκουνται άραγε;».

Ο Άγιος Νικόλαος στο Δόλο

Η Νεμέρτσικα έκανε την παρουσία της όλο και πιο αισθητή, αναδυόμενη με τις
λευκές κορυφές της από τα σκούρα καφετιά, χειμωνιάτικα δάση από βελανιδιές.
Μπήκα στην περίφημη Πωγωγιανή και ούτε μια καμινάδα δεν είδα να καπνίζει. Το
Λαογραφικό Μουσείο ήταν ερμητικά κλειστό και στον δρόμο κανείς από αυτούς που
συνάντησα δεν μιλούσε καλά ελληνικά. Βλέπετε, η μαθητική εστία και το
οικοτροφείο που βρίσκονται στην έξοδο του χωριού είναι γεμάτα παιδιά από τη
Βόρειο Ήπειρο.

Χώθηκα ξανά μέσα στις βελανιδιές και τράβηξα για το Δολό. Αν υπάρχει κάποιος
που μπορεί να υπερηφανευθεί ότι κάνει ό,τι μπορεί για τον τόπο του, αυτός
είναι ο Χριστόφορος Κωσταράς. Όχι μόνο διατηρεί τον ξενώνα, αλλά έχει στήσει
και ένα απίστευτο, πέτρινο, υπαίθριο εξοχικό κέντρο με μεράκι και ευαισθησία.
Ακόμα και τα πέτρινα καλντερίμια έχει στολίσει με ψηφιδωτά. Δεν θα σταθώ στην
αισθητική, με την οποία ίσως πολλοί διαφωνήσουν, αλλά στην προσπάθεια που
είναι πιο σημαντική απ’ όλα. Τον Χριστόφορο, που τόσα πολλά έχω ακούσει γι’
αυτόν, δεν μπόρεσα να τον συναντήσω, μιας και τραβιόταν με ένα κοπάδι πρόβατα
κάπου τριγύρω. Εξαιρετικά όμορφο χωριό και το Δολό. Απίστευτη κυριολεκτικά η
εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο κέντρο του χωριού, που χτίστηκε στα 1870.
Τρεις καμπάνες, πέντε φεγγίτες, στέγαστρο με κυκλικά περιστύλια και μία
περίτεχνη ριχτή στέγη από πέτρινες πλάκες, δημιουργούν ένα εξαιρετικής
αισθητικής και αρχιτεκτονικής οικοδόμημα. Απίθανο, επίσης, είναι και το μικρό
φαράγγι στην άκρη του χωριού, που όσοι το έχουν περπατήσει δηλώνουν κάτι
παραπάνω από ενθουσιασμένοι. Στην είσοδο, επίσης, του χωριού υπάρχει και το
πέτρινο μονότοξο γεφύρι της Νονούκως, ενώ δίπλα του ο παλιός νερόμυλος
επισκευάζεται. Ανάμεσα στο βουνό Μπόζοβο (ή Μακρύκαμπος) και τη Νεμέρτσικα (ή
Μερόπη) το Δολό αναπνέει άλλον αέρα. Σε κάνει να νιώθεις ανάλαφρος, ενώ ο
ορίζοντας, για έναν παράξενο λόγο, απλώνεται τεράστιος εμπρός στα μάτια σου.

Από το Δολό συνέχισα για Κακόλακκο, μπήκα στη Μερόπη, πέρασα από τον
Παλαιόπυργο, θαύμασα τη θέα στην Αστράκα και τους επιβλητικούς πύργους της
Γκαμήλας και λίγο πριν συναντήσω την πανέμορφη λωρίδα πάνω στην οποία στέκεται
με χίλια ζόρια η Κάτω Μερόπη, έστριψα δεξιά στον χωματόδρομο για το μοναστήρι
του Ιωάννου του Προδρόμου. Η λασπωμένη διαδρομή των 2 χιλιομέτρων σε
αποζημιώνει μοναδικά, γιατί το μοναστήρι, που χτίστηκε στα 1614, αποτελεί
πραγματικό κόσμημα και ευτυχώς αναστηλώνεται. Εκείνο, μάλιστα, που παρατηρούσα
για πολλή ώρα ήταν το κυκλικό πηγάδι με το πέτρινο περίτεχνο στέγαστρο στον
εσωτερικό περίβολο της Μονής Προδρόμου.

Η περίηγηση στην Κάτω Μερόπη (ή Φραστανά όπως λεγόταν παλιότερα) ήταν το
τελειωτικό χτύπημα στην ήδη στενοχωρημένη μου όψη. Χτισμένη αμφιθεατρικά σε
μια φαρδιά και μακριά λωρίδα της πλαγιάς του βουνού, γκρεμίζεται και χάνεται
ημέρα με την ημέρα. Κάπου 30 άνθρωποι κατοικούν στο χωριό και οι μισοί από
αυτούς είναι υπερήλικες. Ο βοριάς ξύριζε στην εντελώς άδεια πλατεία της
Μερόπης και στριφογυρνούσε δαιμονισμένος ανάμεσα στα καλοπελεκημένα λίθινα
χαλάσματα. Τέτοια εικόνα καταστροφής και ερήμωσης δεν ταιριάζει στο Πωγώνι,
δεν αρμόζει σε ετούτο το πανέμορφο χωριό. Το ίδιο δεν ταιριάζει το σοβάτισμα
και η στέγη από ελενίτ στην εκκλησία του Αγίου Αθανασίου, που μετράει πάνω από
350 χρόνια ζωής. Δεν ταιριάζει το ωραίο πέτρινο παντοπωλείο του Οικονόμου να
είναι κλειστό. Δεν κάνει ετούτες τις πέτρες να τις φάει το χώμα!

Έφυγα με βαριά καρδιά από την Κάτω Μερόπη, πέρασα από το Κεφαλόβρυσο, το πιο
μεγάλο και ζωντανό χωριό της περιοχής, είδα το σπίτι του Πατριάρχη Αθηναγόρα
στο Βασιλικό και επέστρεψα στη «βάση» μου, την Κόνιτσα. Δεν έμεινα όμως για
πολύ. Τα μάζεψα και γύρισα στην Αθήνα. Δεν ήθελα να δω κι άλλα. Και για να πω
την αλήθεια, δεν άντεχα!

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Για να επισκεφθώ την περιοχή του Πωγωνίου χρησιμοποίησα την καλύτερη
«βάση-ορμητήριο» της περιοχής, που δεν είναι άλλη από την πόλη της Κόνιτσας.
Στη διαδρομή αυτή συμμετείχε και με βοήθησε πολύ ο Νίκος Κυρίτσης, τον οποίο
ευχαριστώ θερμά. Η Κόνιτσα απέχει περίπου 64 χιλιόμετρα από τα Ιωάννινα, τα
οποία απέχουν 445 χλμ. από την Αθήνα (μέσω Ρίου-Αντιρίου) και 370 από τη
Θεσσαλονίκη (μέσω Κοζάνης). Η διαδρομή που ακολούθησα δεν κάλυψε όλη την
περιοχή του Πωγωνίου, αλλά ξεκίνησε από το Καλπάκι (34 χλμ. από τα Ιωάννινα)
και, περνώντας από την Πωγωγιανή, κατέληξε στο Βασιλικό. Ο αξιόπιστος
χιλιομετρητής του Suzuki Grand Vitara, το οποίο με συντρόφεψε στη διαδρομή
αυτή, έγραψε κάτι λιγότερο από 90 χιλιόμετρα συνολικά, μαζί με τις
παρακάμψεις. Είναι πολύ εύκολο να κάνετε την ασφάλτινη διαδρομή σε μία μονάχα
ημέρα και η κατάσταση του οδοστρώματος είναι καλή. Μονάχα για τη Μονή του
Ιωάννου Προδρόμου χρειάζεται αυτοκίνητο ψηλό και πιθανώς με τετρακίνηση, λόγω
της παχιάς λάσπης που έχει ο χωματόδρομος των 2 χιλιομέτρων. Κανένα πρόβλημα
με τον Grand Vitara, μόνο που έγινε αγνώριστο εξωτερικά!

ΔΙΑΜΟΝΗ

Ο μοναδικός ξενώνας ο οποίος μπορεί να σας φιλοξενήσει αυτή την εποχή στο
Πωγώνι είναι του Χριστόφορου Κωσταρά στο Δολό. Και, φυσικά, σας προτείνουμε να
τον προτιμήσετε, τηλεφωνώντας στο 0657-31.396. Παλιότερα το Πωγώνι απλωνόταν
μέχρι τη Μονή Μολυβδοσκέπαστου κοντά στο φημισμένο ξενοδοχείο «Μπουραζάνι»,
(τηλ. 0655-61.320). Καλύτερο ορμητήριο, πάντως, είναι η Κόνιτσα, όπου
ενδεικτικά μπορείτε να μείνετε στα: «Πανόραμα» 0655-23.135, «Δένδρο»
0655-22.055, «Αώος» 0655-22.079 κ.ά.

ΦΑΓΗΤΟ

Όταν μένεις στην Κόνιτσα, η ημέρα ξεκινάει με πρωινό τραχανά, που είναι
περισσότερο απίστευτος όταν φτιάχνεται από τα χέρια της Ελένης στο Πανόραμα!
Αυτά για το καλό ξεκίνημα στην Κόνιτσα και ελπίζω να το καθιερώσει ο φίλτατος
δήμαρχος ως «σήμα κατατεθέν». Στην περιοχή του Πωγωνίου, μονάχα όταν είναι
καλοκαίρι θα βρείτε να φάτε στα περισσότερα χωριά. Ελπίδες για καφέ ή φαγητό
έχετε στα κεντρικά χωριά, όπως το Δελβινάκι και το Κεφαλόβρυσο, που είναι
ακόμη και τον χειμώνα ζωντανά. Επίσης, στο Δολό θα βρείτε να φάτε και να
πιείτε, αρκεί ο Χριστόφορος να είναι εκεί. Στην Κόνιτσα μπορείτε να φάτε καλά
στο «Πανόραμα» (ξενώνας και εστιατόριο. Άμα θέλετε και σωστή μουσική
υπόκρουση, βάλτε τον Γιώτη να πελεκάει πέτρες, γιατί πιάνει το χέρι του), στο
«Μυστί», στα «Πλατανάκια» (ψηλά, επάνω από την πόλη) και στο «Δένδρο».

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Αστυνομία Πωγωγιανής: 0657-31.201

Αγρ. Ιατρείο Πωγωγιανής: 0657-31.203

Δήμος Κόνιτσας: 0655-22.191,23.383

Αστυνομικό Τμήμα: 0655-22.202

Κέντρο Υγείας: 0655-22.222,23.111

Ταξί: 0655-22.471