«Εργολάβοι» των εξετάσεων!

«Πιστεύω ότι είναι περισσότερο ψυχολογικό το θέμα καταφυγής σε αυτά»,

Ι. Ανθόπουλος, υφυπουργός Παιδείας, 26/9/1998

Ποιος είναι ο ρόλος των φροντιστηρίων και ποια τα «υλικά» συγκρότησης του
«καταστατικού» της φυσιογνωμίας τους; Πού οφείλεται η γιγαντιαία εξάπλωσή τους
και γιατί έχει γίνει πεποίθηση σε γονείς και μαθητές ότι η φοίτηση στο σχολείο
απαιτεί εξωσχολική βοήθεια; Η αλματώδης ανάπτυξη του δικτύου των
φροντιστηρίων, αλλά και των ιδιαίτερων μαθημάτων, είναι κάτι αισθητό και διά
γυμνού οφθαλμού, θα λέγαμε, ιδιαίτερα κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες. Αυτό
το εξόφθαλμο του φαινομένου οδήγησε και οδηγεί συχνά στην παραγωγή και
καθιέρωση ερμηνειών, είτε για την έκτασή του είτε για τον κοινωνικό του ρόλο,
γενικευτικών και απλουστευτικών που ταυτίζουν την εμφάνισή του με ανεπάρκειες
ή δυσλειτουργίες της δημόσιας εκπαίδευσης. Υποστηρίζεται, δηλαδή, κυρίως από
τις ηλεκτρονικές μας γκουβερνάντες (ΜΜΕ) και επαναλαμβάνεται με τη μορφή μιας
βαθιάς, εσωτερικευμένης πίστης από την κοινή γνώμη, ότι τα φροντιστήρια είναι
αποτέλεσμα της ανεπαρκούς προετοιμασίας των υποψηφίων στα δημόσια σχολεία και
γι’ αυτό, μάλιστα, πολλές φορές ονομάζονται και «αναγκαίο κακό» μέσα στην
εκπαιδευτική μας πραγματικότητα. Χωρίς να υποτιμούμε τον ρόλο του παραπάνω
παράγοντα ­ που συνδέεται, βεβαίως, και με την «εθνική μας πρωτιά» που αφορά
στην χρόνια υποχρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης από τη μεριά όλων των
κυβερνήσεων ­, θεωρούμε ότι δύο άλλοι λόγοι διεκδικούν επάξια τις πρώτες
θέσεις στο «ρεπερτόριο» των πρωταρχικών αιτίων που συνθέτουν, μαζί με τα
παρεπόμενά τους, τα «καύσιμα» της κίνησης της φροντιστηριακής δραστηριότητας:

α. Το ανταγωνιστικό σύστημα επιλογής για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, το οποίο
στηρίζεται σε μεθόδους που προσφέρονται για εμπορική εκμετάλλευση.

β. Ο προσανατολισμός των βλέψεων των ελληνικών οικογενειών στην Τριτοβάθμια
Εκπαίδευση, της οποίας τα διαπιστευτήρια προσέφεραν σοβαρές εγγυήσεις για
επαγγελματική αποκατάσταση – κοινωνική άνοδο των γόνων της.

Το πτυχίο και η οικογένεια

Η επιτυχία στις εξετάσεις μέσω των φροντιστηρίων και το κυνήγι των βαθμών φρενάρουν την ουσιαστική μάθηση

Στη χώρα μας, στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι και τα μέσα περίπου
της δεκαετίας του ’80, η μόρφωση, το Πανεπιστήμιο, το πτυχίο, για ένα τμήμα
των αγροτικών και εργατικών νοικοκυριών της υπαίθρου και των αστικών κέντρων
θεωρούνταν το «όχημα» για μια πορεία που δρομολογούσε τη λύτρωση από τη
μισθωτοποίηση σε χειρωνακτικές εργασιακές θέσεις που απαξιώνονταν με τη
συνηθισμένη πατρική συμβουλή «διάβαζε παιδί μου, να μη γίνεις σαν και μένα
εργάτης». Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκαν προσδοκίες και ένα πλεόνασμα βλέψεων
ιδιαίτερα για την πανεπιστημιακή εκπαίδευση που πυροδότησαν την ένταση και την
έκταση των κοινωνικών πιέσεων για το «άνοιγμά» της. Ο προσανατολισμός των
βλέψεων των ελληνικών οικογενειών δεν είχε αφετηρία μόνο την επιθυμία για
«μόρφωση – πτυχίο – αποκατάσταση» των γόνων τους, αλλά και την παραδοχή ότι
υπήρχε κάτι ρεαλιστικό στις βλέψεις αυτές, παραδοχή που από την άλλη δικαίωνε
τις οικονομικές θυσίες του νοικοκυριού για εκπαίδευση. Στον πίνακα 1 μπορούμε
να δούμε ότι μόνο το 7,7% των γονέων δίνει αρνητική απάντηση στην ερώτηση αν
θέλουν να συνεχίσουν τα παιδιά τους σπουδές μετά το Λύκειο. Όσο διατηρείται η
κοινωνική διάκριση σε διανοητική και χειρωνακτική εργασία, όσο η αγορά
εργασίας απαξιώνει ολοένα και πιο σημαντικά τμήματα νέων ­ τόσο περισσότερο
όσο χαμηλότερο είναι το εκπαιδευτικό καταληκτικό τους επίπεδο ­ τόσο τα
Πανεπιστήμια και οι Ανώτατες Σχολές θα είναι και θα παραμένουν ο μαγνήτης για
ευρύτατες λαϊκές μάζες που θα προσπαθούν να «σπρώξουν» σε αυτά και χάρη σε
αυτά τα παιδιά τους από την «άλλη πλευρά του λόφου», από την «πλευρά του
ποταμού που πέφτει ο ήλιος», από την πλευρά των ευνοημένων της εκπαίδευσης και
της κοινωνίας. Ο λόγος αυτός έχει ιδιαίτερη συμβολή στη δυνατότητα προβολής
των φροντιστηρίων ως «μαγικού φίλτρου» για την κατάληψη μιας καλής θέσης στη
«σχολική αγορά», σαν το κλειδί που ανοίγει την «Υψηλή Πύλη» της Τριτοβάθμιας
Εκπαίδευσης, καθώς προμηθεύει τον «χάρτη με τα περάσματα» για την επιτυχή
ανταπόκριση στις καθοριστικές εξεταστικές δοκιμασίες, «λειτουργία» η οποία, με
επιμέλεια, παίρνει τη θέση τής πίστης στη μορφωτική αξία της σχολικής
καλλιέργειας.

Οι αναπαραστάσεις της ελληνικής οικογένειας για την αναγκαιότητα – χρησιμότητα
του φροντιστηρίου έχουν επιβεβαιωθεί σε πολλές έρευνες. Οι 4 στους 5 γονείς
θεωρούν ότι τα φροντιστήρια χρειάζονται, ενώ μόνο 1 στους 5 δεν τα θεωρεί
απαραίτητα (πίνακας 2). Ακόμη και σήμερα, που η «επένδυση» στην εκπαίδευση των
παιδιών (φροντιστήρια, ξένες γλώσσες κ.λπ.) δεν μπορεί να αναπαυτεί στη
βεβαιότητα μιας ανάλογης απόδοσης (επαγγελματική αποκατάσταση), η ελληνική
οικογένεια «υπογράφει» τα συμβόλαια της φροντιστηριακής ενίσχυσης των γόνων
της, καθώς διατηρεί στο «μενού» των προσδοκιών της την ελπίδα ότι η οικονομική
θυσία του φροντιστηρίου για το «σχολικό» των παιδιών μπορεί να λειτουργήσει ως
«πασπαρτού» για το άνοιγμα μιας επαγγελματικής θέσης στην κλειστή αγορά
εργασίας. Εμπρός, λοιπόν, στον οξυνόμενο ανταγωνισμό, ως μια εκπαιδευτική
διέξοδος θεωρείται προφανώς η απόκτηση τίτλων σπουδών που αποτελούν συγκριτικό
πλεονέκτημα στη στρατηγική βελτίωσης των προοπτικών απασχόλησης.

Το ελιξίριο του ανταγωνισμού!

Και στο σημείο αυτό βρισκόμαστε, ήδη, στα χνάρια του δεύτερου λόγου που
προαναφέραμε. Στο πλαίσιο αυτό είναι γνωστό ότι ένας έντονος ανταγωνισμός
καλλιεργείται κάθε χρόνο μπροστά στις πύλες των Ανώτατων Σχολών, καθώς οι
προσφερόμενες θέσεις απέχουν πολύ από το να καλύψουν την ολοένα και αυξανόμενη
ζήτηση για πανεπιστημιακές σπουδές. Μία από τις σημαντικές παρενέργειες αυτής
της κατάστασης είναι η αναζήτηση διαδικασιών για να επιτύχουν στις εξετάσεις,
ένα είδος μεθοδολογικής εκγύμνασης που κυριαρχεί έναντι μιας πραγματικά
πνευματικής επένδυσης και θυσιάζει την ουσιαστική μάθηση στο κυνήγι των βαθμών
με κάθε μέσον. Εδώ, βεβαίως, ανακαλύπτουμε τους όρους ύπαρξης και την
ανθεκτικότητα του «ιού» της φροντιστηριοποίησης: τα φροντιστήρια, στο ευνοϊκό
αυτό περιβάλλον, εμφανίζονται ακριβώς σαν ένα από τα κυριότερα μέσα της
«στρατηγικής» πρόσβασης στα Πανεπιστήμια, καθώς και λειτουργούν και
πλασάρονται σαν τον ασφαλέστερο δρόμο για την εξασφάλιση καλής σειράς προτεραιότητας.