ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Από τη μονάδα στο σύνολο

Η συλλογική κατοικία αναφέρεται σε ένα σύνολο κατοικιών που
αντιμετωπίζονται σαν ενότητα με ό,τι αυτό συνεπάγεται ως προς το πρόγραμμα, τη
μελέτη και την κατασκευή.

Το γνωστό σε μας μοντέλο της πολυκατοικίας αποτελεί μία από τις περιπτώσεις
της συλλογικής κατοικίας, με τις ιδιαιτερότητες που προκύπτουν, από τον καθαρά
ελληνικό τρόπο παραγωγής ­ το σύστημα της αντιπαροχής.

Η οργανωμένη δόμηση, που συνδέεται άμεσα με τον μεγάλο αριθμό και τη συλλογική
κατοικία, εξαπλώθηκε με ταχύ ρυθμό σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες για να καλύψει
τις στεγαστικές ανάγκες που προέκυψαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, στην
Ελλάδα για διάφορους λόγους, είχε περιορισμένη εφαρμογή. Τα οικιστικά σύνολα
σχεδιάζονται και προγραμματίζονται για να καλύψουν ανάγκες μεγάλου αριθμού
κατοίκων, που συνήθως είναι άγνωστοι μεταξύ τους και δεν έχουν συνεργαστεί,
στο στάδιο της μελέτης, με τους υπεύθυνους προγραμματισμού, σχεδιασμού και
κατασκευής του έργου.

Το σύστημα zoning, δηλαδή ο κατακερματισμός των δραστηριοτήτων της πόλης που
απομόνωσαν την κατοικία και δημιούργησαν τις λεγόμενες «νέες πόλεις»,
θεωρείται πλέον ξεπερασμένο.

Καθώς αρχίζει και στην Ελλάδα ο προγραμματισμός οικιστικών συνόλων, σε μαζική
παραγωγή, θα έπρεπε να επωφεληθούμε από την προηγούμενη εμπειρία για να μην
επαναλάβουμε τα απαράδεκτα και αποτυχημένα γκέτο της καθημερινής ζωής. Ανάμεσα
στα πολλά και πολύπλοκα προβλήματα που συνδέονται με οικονομικά και πολιτικά
κριτήρια, ιδιαίτερη σημασία έχει η σχέση της μονάδας με το σύνολο: με ποιο
τρόπο δηλαδή θα εξυπηρετηθεί ταυτόχρονα η ατομικότητα και η ζωή της
κοινότητας, η αυτονομία και η συλλογικότητα. Στο κύτταρο της οικιστικής
ενότητας στη μονάδα κατοικίας, το πρόβλημα της αυτονομίας και της ομαλής
συν-βίωσης των κατοίκων μέσα στο ίδιο σπίτι, είναι από τις προϋποθέσεις που
διευκολύνουν την ατομική ζωή αλλά και τη συντροφικότητα, μέσα στα πλαίσια της
σύγχρονης οικογενειακής ζωής.

Όμως και η πόλη, το μεγαλύτερο οικιστικό σύνολο, με τις πολλαπλές
δραστηριότητες που συγκρατεί, έχει τις ίδιες απαιτήσεις σε διαφορετική κλίμακα
­ χώρους δημόσιους με διαβαθμίσεις ιδιωτικότητας.

Ο Aldo Van Eyck, έγραψε συσχετίζοντας τη μονάδα με το σύνολο: «Το φύλλο
είναι δέντρο και το δέντρο είναι φύλλο, η πόλη είναι σπίτι και
το σπίτι είναι πόλη» και εικονογράφησε τα λόγια του με ένα χαρακτηριστικό
σχέδιο, όπου τα νεύρα του φύλλου μεταμορφώνονται σε κλαδιά και το περίγραμμά
του σε δέντρο… Η πόλη κατά τον Αριστοτέλη έχει σαν μοναδικό σκοπό την
ευχαρίστηση των ανθρώπων, των κατοίκων της, και ο Πλάτωνας στην «Πολιτεία»
γράφει: «Μια πόλη δεν είναι μεγαλύτερο πράγμα από έναν άνθρωπο;
Ναι», (απαντάει), και προσθέτει: «Η πόλις κατά την ιδέαν μου
εγεννήθη από την αδυναμίαν εις την οποίαν ευρίσκεται ο άνθρωπος να
επαρκέσει μόνος του εις τας πολυσχιδείς αυτού ανάγκας… αι πολλαί
αυται ανάγκαι ήνωσαν πολλούς εις ένα κοινόν συνοικισμόν, διά να
αλληλοβοηθούνται και αυτόν τον συνοικισμόν τον ονόμασαν πόλιν»
(μετάφραση Γρυπάρη).

Ο Daniel Payot, στο βιβλίο του «Οι πόλεις καταφύγια», γράφει: «Η πόλη είναι
ένα κατώφλι, μια πόρτα και ένα πέρασμα, κανείς δεν μπορεί
να ισχυριστεί ότι είναι περιχαρακωμένη σαν μια ολότητα σαν κάτι απόλυτο
και σταθερό… είναι ένας τόπος σύνταξης συνέχεια ανοιχτός σε
νέες εφευρέσεις και σε νέα εγχειρήματα. Ακριβώς η ατέλειά της
είναι αυτό που θα πρέπει να μας ευχαριστεί…».

Η «ατέλεια» αυτή παραπέμπει στο non finito… ένα χαρακτηριστικό ιδιαίτερα
ενδιαφέρον για όποιο κέλυφος ζωής προτείνεται σε μικρή ή μεγάλη κλίμακα.
Αναρωτιέται λοιπόν κανείς, αφού κάθε σπίτι και σύνολο σπιτιών ανήκει σ’ αυτόν
τον μεγάλο ανοιχτό υποδοχέα που φτιάχνεται από ατομικότητα και συντροφικότητα:
την πόλη, δεν θα πρέπει το κύτταρό του, το σπίτι να αποτελείται από τα ίδια συστατικά;

Τα σπίτια προορίζονται συνήθως για την οικογένεια, δηλαδή για ένα σύνολο
ατόμων που έχουν ομοιότητες και διαφορές που έχουν ανάγκη από συν-βίωση, αλλά
και από αυτοσυγκέντρωση ­ διαφορετικές ηλικίες, διαφορετικές ανάγκες ­…
Καθώς τα χρόνια περνούν μέσα στο ίδιο σπίτι, το σπίτι, οφείλει να παρακολουθεί
το θαύμα της ανθρώπινης ζωής: να στεγάζει και να προστατεύει την
καθημερινότητα, και να καταφέρνει να την κάνει ποιητική. Όμως οι δεσμεύσεις
είναι άπειρες όταν σχεδιάζουμε κατοικίες και οικιστικά σύνολα που απευθύνονται
σε άγνωστους, ο μέσος όρος, η απρόσωπη επανάληψη, μετατρέπει τους χώρους ζωής
σε αντικείμενα κατανάλωσης…

Σε όποια κλίμακα κι αν αναφερόμαστε, η κατοικία είναι ο καθρέπτης της
καθημερινότητας: «Ας γίνει έργο λοιπόν η καθημερινή ζωή! Ολόκληρη η
τεχνική ας υπηρετήσει αυτή τη μεταμόρφωση…», μας παρακινεί ο
φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Henri Lefebre, στόχος που θα έπρεπε να
προσανατολίζει τα εγχειρήματα της νέας χιλιετίας…

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.