Η μοναξιά της Κύπρου

Η ευρωπαϊκή στρατηγική για την Κύπρο χαράχτηκε στο ελληνικό υπουργείο
Εξωτερικών το 1984. Ξεκίνησε από μια σειρά συζητήσεις με τον αείμνηστο Γιάννο
Κρανιδιώτη, του οποίου η συμβολή ήταν καθοριστική. Στη συζήτηση αυτή συνέβαλαν
και τότε και αργότερα όλα τα κορυφαία στελέχη του υπουργείου. Από την πρώτη
στιγμή εξασφαλίσαμε την ενθουσιώδη υποστήριξη τού τότε πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου.

Η βασική ιδέα ήταν ότι όλες οι μέχρι τότε προσπάθειες, επί μία και πλέον
δεκαετία, σε παγκόσμια (ΟΗΕ, Αδέσμευτοι, Κοινοπολιτεία) ή δυτικά (Συμβούλιο
της Ευρώπης, ΕΟΚ, ΝΑΤΟ) fora, είχαν αποδώσει στην καλύτερη περίπτωση ένα
αποδοκιμαστικό για τη συνεχιζόμενη τουρκική κατοχή ψήφισμα. Κι αυτή ακόμα η
χωρίς πρακτικές συνέπειες πολιτική συσσώρευσης ψηφισμάτων έμοιαζε να συναντά
τα όριά της, γιατί κάθε κείμενο ήταν πιο επιφυλακτικό και πιο ανώδυνο για την
Τουρκία χάρη και στις άοκνες προσπάθειες της βρετανικής, αλλά κυρίως της
αμερικανικής διπλωματίας.

Έπρεπε λοιπόν να βρεθεί μια προοπτική που, χωρίς να ζημιώνει την οικονομία της
νήσου, θα συνέδεε το πολιτικό ζήτημα της Κύπρου με γενικότερες εξελίξεις που
θα καθιστούσαν αναγκαία εκ των πραγμάτων και άσχετα από τις προθέσεις των
ενδιαφερομένων την επίλυσή του.

Ισοπολιτεία

Παράλληλα οι δομές και οι θεσμοί της ευρωπαϊκής οικογένειας δημιουργούσαν ένα
πλαίσιο όπου βασικά θέματα της διακοινοτικής διαπραγμάτευσης έβρισκαν
αυτόματα, τρόπον τινά, την αρμονική τους λύση. Τέτοια προβλήματα ήταν εκείνα
που είχαν σχέση με την ασφάλεια και την ισοπολιτεία της τουρκικής μειονότητας
και η εφαρμογή των τριών ελευθεριών (κίνησης, εγκατάστασης, οικονομικής δραστηριότητας).

Στο Συμβούλιο Σύνδεσης ΕΟΚ – Τουρκίας, στο Λουξεμβούργο, ο προεδρεύων Χανς
Ντίτριχ Γκένσερ, ύστερα από μακρές και επίπονες συζητήσεις που έκανε με τον
Κρανιδιώτη κι εμένα, προχώρησε στη διατύπωση μιας κοινής θέσης της Κοινότητας,
στην οποία περιείχετο η αυτονόητη για τους μη γνωρίζοντας τον τουρκικό τρόπο
σκέψης φράση: «Το Κυπριακό επηρεάζει τις σχέσεις της Τουρκίας με την ΕΟΚ».
Όταν παράτυπα και για λόγους αβροφροσύνης ο Γκένσερ έδειξε τη διατύπωση στον
Μεσούτ Γιλμάζ, τότε υπουργό Εξωτερικών της Τουρκίας, αυτός δεν έφερε καμιά
αντίρρηση, και θεώρησε το όλο κείμενο ικανοποιητικό.

Ακολούθησε κάτι το πρωτοφανές στα διπλωματικά χρονικά. Οι υπουργοί της ΕΟΚ
περίμεναν στην αίθουσα για περίπου σαράντα λεπτά την τουρκική αντιπροσωπεία
και όταν τελικά εζητήσαμε πιο πιεστικά να συντομεύσουν, μας εδόθη η απάντηση
ότι κάνουν διαβουλεύσεις με την Άγκυρα. Τελικά, ύστερα από μιάμιση ώρα εκλήθη
ο Γκένσερ και ο Γιλμάζ τού είπε ότι αρνείται ακόμα και να ακούσει την επίμαχη
φράση επίσημα και γι’ αυτό δεν μπαίνει στην αίθουσα. Ο Γκένσερ είχε βέβαια τη
λεβεντιά που δεν θα είχαν, φαντάζομαι, οι σημερινοί πρασινοκόκκινοι ηγέτες της
Βόννης να απαντήσει, αμέσως και ξερά, ότι εν τοιαύτη περιπτώσει ματαιώνεται το
Συμβούλιο, γιατί καμιά τρίτη χώρα δεν είναι σε θέση να υποδείξει στην
Κοινότητα ποια θα είναι η κοινή μας θέση.

Το ίδιο βράδυ ο Γιλμάζ κακοπέρασε σε ένα άχαρο δείπνο παρηγοριάς απαντώντας σε
κριτικές για τα ανθρώπινα δικαιώματα, και το Κυπριακό είχε πια εγκατασταθεί
για καλά στην κοινοτική ζωή.

Οι δεσμοί

Έκτοτε με καλά μελετημένες κινήσεις, στον έναν ή τον άλλο τομέα, οι
οικονομικοί και πολιτικοί δεσμοί της Κύπρου με την Κοινότητα πολλαπλασιάστηκαν
και πλουτίστηκαν, ώστε ήδη από το 1988 η Κυπριακή Δημοκρατία να είναι στο
κατώφλι της Κοινότητας, έχοντας τις καλύτερες προϋποθέσεις από κάθε άλλη
υποψήφια χώρα.

Έπρεπε να γίνει το αποφασιστικό βήμα της υποβολής αίτησης για ένταξη αλλά, όσο
παράξενο κι αν φαίνεται αυτό σήμερα, η Λευκωσία δεν ήταν έτοιμη. Το ΑΚΕΛ
υιοθετούσε τότε μια παραδοσιακή αντιευρωπαϊκή συμπεριφορά και η ΕΔΕΚ ήταν
σαγηνευμένη από το παρελθόν και τις ειδικές της σχέσεις με τους Αδεσμεύτους.
Έτσι εμφανίστηκε το παράδοξο φαινόμενο η Αθήνα να πιέζει αντί να πιέζεται και
χάθηκε πολύτιμος χρόνος. Αν η αίτηση είχε γίνει το 1988, θα είχε παραπεμφθεί
από τη Β’ Ελληνική Προεδρία στην Επιτροπή και έτσι στη Λισαβώνα, έξι χρόνια
αργότερα, θα υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις για να περιληφθεί η Κύπρος στο
πακέτο με τις σκανδιναβικές χώρες και την Αυστρία. Αλλά και χωρίς αυτή την
προετοιμασία η τότε ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε να διεκδικήσει τη
συμπερίληψη της Κύπρου, αν δεν ήταν διασπασμένη και αποπροσανατολισμένη από
τις δονκιχωτικές εκστρατείες του κυρίου Σαμαρά εναντίον των Σκοπίων, που είχαν
ολοκληρωτικά απορροφήσει και την τελευταία εθνική εφεδρεία χειρισμών και κινητοποιήσεων.

Η επιδίωξη

Χωρίς αυτές τις ιστορικές παλινδρομήσεις, σήμερα η Κύπρος θα ήταν ήδη πέντε
χρόνια μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (από την Γ’ Ελληνική Προεδρία του 1994) και
θα συμμετείχε βέβαια και στην ΟΝΕ. Το Κυπριακό θα ήταν καίριο θέμα της Ένωσης
και η οποιαδήποτε ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας όμηρος της βιώσιμης και
δίκαιης λύσης του.

Αυτό είχαμε επιδιώξει με τον Γιάννο Κρανιδιώτη και τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Αυτήν την πολιτική σήμερα την έχουν αποδεχτεί όλες οι πολιτικές δυνάμεις της
Κύπρου. Αυτή η πολιτική είναι σήμερα σε θανάσιμο κίνδυνο.

Στην παραληρούσα από φιλοτουρκικό ενθουσιασμό διανόηση της Αθήνας διατυπώνεται
όλο και συχνότερα μια ιδέα-σωσίβιο. Όλοι όσοι έχουν πρώτιστο μέλημά τους τη
χορήγηση μιας ευρωπαϊκής ταμπέλας στην Τουρκία, νομίζουν ότι ανακάλυψαν το
τέλειο άλλοθι για να απαλλαγούν από τις τύψεις και να ξεμπλέξουν από τις
κριτικές: να δεσμευτούν όλες οι χώρες-μέλη, ιδίως όσοι δυστροπούν ότι η
έλλειψη λύσης του Κυπριακού δεν θα εμποδίσει την πλήρη ένταξη της Κύπρου, αν
κατά τα λοιπά έχουν ολοκληρωθεί οι διαπραγματεύσεις.

Εν ολίγοις οι εγκέφαλοι αυτοί μάς συμβουλεύουν να δώσουμε στην Τουρκία το
κύριο πλεονέκτημα που επιδιώκει η εξωτερική της πολιτική στο πρώτο τέταρτο του
αιώνα που έρχεται και να πάρουμε ως αντάλλαγμα κάτι που ήδη έχουμε. Κι αυτό
για τον απλό λόγο ότι η διεύρυνση, όπως και όλες οι προηγούμενες, έχει
αποφασιστεί «πακέτο». Καμία χώρα δεν μπορεί να προχωρήσει χωρίς τις άλλες και
η ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων θα κριθεί με τεχνικούς όρους και τα κριτήρια
τής Κοπεγχάγης που ισχύουν για όλους ισότιμα. Μόλις λοιπόν οποιοσδήποτε
προσπαθήσει σε οποιοδήποτε στάδιο να παρεμποδίσει την Κύπρο στην ευρωπαϊκή της
πορεία, αυτός πρέπει αμέσως να καταγγελθεί από την ελληνική κυβέρνηση γιατί
έτσι παγώνει τη διεύρυνση για το σύνολο των υποψηφίων.

Οι Ευρωπαίοι

Χαβιέ Σολάνα. Ο Ισπανός θα μπορούσε να αναλάβει έναν ενεργό ρόλο για την επίλυση του Κυπριακού

Οι εμπνεόμενες και οιστρηλατούμενες από τους Αμερικανούς κυβερνήσεις της
Ολλανδίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας και η Γαλλία, που για δικούς της
λόγους προσπαθεί να περιπλέξει και να επιβραδύνει τη διεύρυνση, ανακάλυψαν
τώρα το πολιτικό πρόβλημα της τουρκικής παρουσίας στο νησί. Έτσι όμως ακριβώς
ήταν η κατάσταση και το 1994. Τίποτα δεν έχει αλλάξει από τότε. Κι αυτή η
διαπίστωση έπρεπε να εμπνεύσει μιαν αυστηρότερη στάση απέναντι στην
αδικοπραγούσα Τουρκία και όχι το αντίστροφο.

Το 1994, όταν αποφασίστηκε το πακέτο που περιλαμβάνει την Κύπρο και πέντε
άλλες χώρες, η Ελλάδα ήταν η μόνη χώρα που κατέβαλε ειδικό τίμημα. Συναίνεσε
στην προώθηση τής τελωνειακής ένωσης με την Τουρκία, με αποτέλεσμα λίγες
εβδομάδες μετά να δεχθεί βάναυση επίθεση στα Ίμια εν μέσω γενικής αδιαφορίας
των Ευρωπαίων εταίρων. Ηθικά και πολιτικά μάς χρωστάνε, δεν τους χρωστάμε. Η
σημερινή τους στάση είναι μια ξεδιάντροπη παλινωδία, η παραβίαση των
συμφωνηθέντων μια πρωτοφανής επίδειξη πολιτικού αμοραλισμού. Η απάντησή μας
πρέπει να είναι μία και μοναδική: «Pacta sunt servanda». Ή εφαρμόζουμε όλα τα
συμφωνηθέντα ή η συμφωνία και κατ’ επέκταση η διεύρυνση δεν υπάρχει.

Βέβαια οι «ψυχούλες» των Αθηνών προσθέτουν ότι έτσι η Ελλάδα θα απομονωθεί,
ότι θα υπάρξει δυσάρεστη ατμόσφαιρα, ότι ενδεχόμενα θα μας εκδικηθούν σε άλλο
τομέα, όπως π.χ. στην είσοδό μας στην ΟΝΕ, και προσπαθούν έτσι να
δημιουργήσουν ένα κλίμα σύγχυσης και πανικού.

Ακούσαμε, όλος ο ελληνικός λαός, επανειλημμένα τον Πρωθυπουργό και τον κ.
Παπαντωνίου να διαβεβαιώνουν ότι στην ΟΝΕ θα μπούμε με το σπαθί μας, εφόσον θα
έχουμε ικανοποιήσει όλα τα κριτήρια. Πολλοί εκπρόσωποι της Κοινότητας, ανάμεσα
σ’ αυτούς πρόσφατα και ο πρόεδρος Πρόντι, επανέλαβαν τα ίδια. Αυτό σημαίνει
πολύ απλά ότι αν έχουμε ικανοποιήσει τα κριτήρια δεν μας ενδιαφέρει η καλή
διάθεση τού ενός ή του άλλου και αν, αντίθετα, δεν τα έχουμε ικανοποιήσει, και
η πιο ενθουσιώδης φιλία δεν μπορεί να μας σώσει.

Το προηγούμενο

Άλλη κριτική είναι ότι η είσοδος της Κύπρου, χωρίς να έχει ξεπεραστεί το
πολιτικό πρόβλημα, θα δημιουργήσει προβλήματα λειτουργίας. Όμως υπάρχει
τρανταχτό ιστορικό προηγούμενο. Η συμμετοχής της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της
Γερμανίας στην ίδρυση της Ευρώπης των Έξι, ενώ δεν υπήρχε ακόμα η Λαοκρατική
Γερμανία (DDR) και η κατάσταση στα εδάφη της περιεγράφετο διεθνώς ως «Ζώνη υπό
σοβιετική κατοχή». Κύπρος σύμφωνα με τη Διεθνή Κοινότητα υπάρχει μία και την
εκπροσωπεί η νόμιμη κυβέρνησή της. Υπάρχει και μία de facto κατάσταση λόγω της
παρουσίας των τουρκικών στρατευμάτων. Ας προβλεφθούν διαδικασίες συμμετοχής
των κατοίκων των κατεχομένων στην ευρωπαϊκή ζωή και τις κοινοτικές δοσοληψίες,
όπως εξάλλου ήδη γίνεται. Και κυρίως ας χαραχθεί ένας δρόμος για να ξεπεραστεί
το πρόβλημα. Αντί να κάνουμε την Κύπρο όμηρο της Τουρκίας με ευρωπαϊκές
αλυσίδες, ας κάνουμε την Τουρκία όμηρο της Ευρώπης για να προχωρήσει
ουσιαστικά η ασφάλεια, η ειρήνη και η συνεργασία ανάμεσα στους λαούς και τα κράτη.

Πράγματι στη συζήτηση η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να συνεισφέρει κάτι θετικό.
Δεν είναι ωφέλιμη μια συμπεριφορά που εναποθέτει συστηματικά στους άλλους την
επίλυση των προβλημάτων που σε αφορούν. Από το τσιφτετέλι των τουρκολάγνων να
μην πάμε στην εξίσου επιζήμια αγέρωχη διπλωματία των υπερπατριωτών.

Η πρόταση

Υπάρχει θετική πρόταση. Η Ένωση να αναλάβει έναν ενεργό ρόλο για την επίλυση
του Κυπριακού. Ο ρόλος αυτός θα μπορούσε να ανατεθεί στον κ. Σολάνα, ο οποίος
εκπροσωπεί τον νεοσύστατο θεσμό της ευρωπαϊκής πολιτικής συνεργασίας, που θα
αποκτούσε έτσι και ένα πεδίο δράσης με δυνατότητες άμεσης επιτυχίας. Ο κ.
Σολάνα θα διέθετε καρότο ­ τα κοινοτικά χρήματα ­ και μπαστούνι την
απομάκρυνση της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας, αν δεν έδειχνε διάθεση
συνεργασίας. Θα μπορούσε να θέσει τρεις άμεσους στόχους:

­ Την έναρξη, χωρίς όρους και προϋποθέσεις, ουσιαστικών διαπραγματεύσεων υπό
την αιγίδα του ΟΗΕ, αλλά και με την ενεργό συμμετοχή της Ε.Ε.,

­ Την άμεση, με αστυνομική παρακολούθηση από ευρωπαϊκές δυνάμεις, χαλάρωση των
μέτρων που απομονώνουν τους δύο πληθυσμούς,

­ Την έναρξη στρατιωτικών διαπραγματεύσεων για τη βαθμιαία
αποστρατιωτικοποίηση του νησιού.

Αν η Τουρκία αποδεχόταν μια τέτοια προοπτική μαζί με όλες τις άλλες
προϋποθέσεις της Κοπεγχάγης ­ ιδιαίτερα εκείνη που αφορά την επίλυση των
διαφορών μέσω του Δικαστηρίου της Χάγης ­ θα μπορούσε η Ελλάδα να συναινέσει,
τελευταία απ’ όλους τους άλλους, στην εκχώρηση της ευρωπαϊκής ταμπέλας που
γράφει «Υποψήφιος».

Κι επειδή μερικοί λένε ήδη: «Μα για μια λέξη, έναν τίτλο χωρίς περιεχόμενο
κάνουμε τόση φασαρία;», θα τους απαντήσω ότι δυστυχώς η σκέψη αυτή προδίδει
πλήρη άγνοια της τουρκικής πραγματικότητας. Η Τουρκία δεν έχει, ούτε θα
αποκτήσει σύντομα, τη δυνατότητα ουσιαστικών διαπραγματεύσεων για ισότιμη
συμμετοχή στην Ένωση. Θέλει όμως πολύ, όσο τίποτε άλλο, αυτή την ταμπέλα.

Οι λόγοι

Καταρχήν για εσωτερικούς λόγους. Η κυβερνώσα στρατιωτική και γραφειοκρατική
ολιγαρχία θα αποκτήσει ένα καταπληκτικό προπαγανδιστικό επιχείρημα για να
αποπροσανατολίσει την αγανάκτηση των μαζών, που πένονται και αγωνιούν για
στοιχειώδη ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Και ταυτόχρονα θα επιτευχθεί ο βασικός
στόχος της τουρκικής διπλωματίας, που ήταν πάντα η Ευρώπη «a la carte» (κατ’ επιλογή).

Παράλληλα, οι ΗΠΑ, φέροντας κοντύτερα την ασιατική αυτή χώρα στην Ευρωπαϊκή
Ένωση, θα εισαγάγουν ένα σκουλήκι στο μήλο. Η «τουρκοποίηση» των εξελίξεων θα
παραλύσει και θα αποπροσανατολίσει την Ευρώπη, βασικό πια ανταγωνιστή των ΗΠΑ
για την παγκόσμια ηγεμονία. Αλλά αυτά είναι προβλήματα που μας ξεπερνούν αυτή
τη στιγμή.

Υπάρχει λοιπόν το πλαίσιο, ακριβώς επειδή οι προσδοκίες από εδώ και από εκεί
είναι μεγάλες, να επιτύχουμε την καλύτερη διασύνδεση της Κύπρου και του
εθνικού μας προβλήματος με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις.

Χρειάζεται φαντασία, θάρρος και αντοχή. Ας ευχηθούμε ο κ. Πρωθυπουργός να πάει
στο Ελσίνκι όχι ως πρόβατο επί σφαγήν, αλλά μεταφέροντας την πίστη τού
ελληνικού λαού στο σύνολό του ­ Κυπρίων και Ελλαδιτών ­ ότι μια Ελλάδα που θα
έχει εγκαταλείψει την Κύπρο, δεν θα έχει πια ικμάδα ζωής.

Να μην αφήσουμε την Κύπρο στη μοναξιά της. Για να ηχήσουν ξανά μια μέρα
ελεύθερα τα αηδόνια στις Πλάτρες κι εμείς να μπορούμε να τα ακούμε χωρίς
τύψεις συνειδήσεως.